Hacı Bahşi Camii

Hacı Baxşı masjidi yoki Shah Abbas masjidi — Boku Nardaran qishlogʻida joylashgan XVII asrga tegishli tarixiy masjid.

XV asr Şirvan memarlik anʼanalarining XVII asrda ham davom etayotganligini koʻrsatadigan yodgorliklardan biri Abşeron tumanining Nardaran qishlogʻida 1663‑yilda qurilgan masjiddir. Binoning ustidagi kitobda yodgorlikning memar Muradəli tomonidan qurilganligi koʻrsatilgan. Qurilishi ham, texnik jihatdan ham Nardaran masjidi XV asr Şirvan masjidlariga oʻxshash. Bu yerda ayniqsa toshlarning nozik nafislik bilan, maxsus usulda yasalganligini taʼkidlashimiz kerak. Nardaran masjidi Şirvanshohlar saroy kompleksi ichidagi binolar kabi yuqori sifatda qurilgan.

Haqida

Bakaning Nardaran qishlogʻining Janub‑Sharq qismida, qadim Qaladan janubga qarab 250 m masofada, Molla Talıblı hududida hijriy 1073‑yili (Hijri 1073 — milodiy 1662–63‑yili) II Shah Abbasning hukmronligi davrida qurilgan qadim masjid joylashgan. Uning yonida Ozarbayjonda yagona usti ochiq yay masjidi joylashgan. Usti ochiq masjidning qurilish tarixi: (hijri 1283 — milodiy 1866‑yili).

Orqa devordan masjidning damiga 14 bosqichli vintvari zinapoya boradi. Damning kirishida çatma tağ formalı chətir joylashgan. Masjidning birinchi xonasiga kirishdan 2 m masofada, ichida ikkinchi xonaga olib boruvchi kirish darvozi bor, bu xona masjidning asosiy xonasi hisoblanadi. Uzunligi 7,4 m, eni esa 7,4 m-dir. Masjidning toʻrt stuni turgan toʻrt tağ ustida günbəz.

i mavjud. Har ustun bir butun toshdan iborat. Qurilish vaqtida Shimol devorda ham oʻng, ham chap tomondan muqaddas Qurʼoni‑Kariim va kitoblar uchun taxcha qurilgan, har burchakda esa namoz qilish uchun hujayralar — joylar ajratilgan.

Janub devorida arab uslubida mehrab joylashgan. Masjidning markazida sham yoqish uchun chiroq osilgan. Hozirda oʻsha chiroq mavjud emas. Yoshi kattalar avlod vakillarining aytishicha, bu qadimiy masjidning qoʻlda ishlangan juda chiroyli manbai boʻlgan. Sovet hokimiyati davrida oʻsha manbani davlat tomonidan olib ketishgan. Qishloqning Nəcəfdə tahsil olgan mujtahidlardan biri boʻlgan Shayx Ahmad Nardarani bu yerda dini targʻibot bilan shugʻullangan. Masjid qumsalli hududda joylashganligi sababli kuchli qum toʻfonlari natijasida gumbaz kabi yer ostida qolgan, taxminan yigirmanchi asr oʻrtalarida masjid yer ostidan chiqarilgan. Buni arxiv rasmlari ham tasdiqlaydi. Masjidning ikki tashqi darvozi bor: asosiy darvoza Gʻarb tomondan, ustida kitobasi bor, boshqa darvoza esa Sharq tomondan — ehtimol bu darvoza yangi uslubda koʻrinishga ega boʻlgani uchun nisbatan keyinroq qurilgan.

Bu masjidning damida 8 burchakli asosiy gumbazi mavjud. Gumbazning uchida esa kalit toshi bor. Asosiy darvozaning ustida, tagi ostida uzunligi 0,7 m, eni 0,6 m boʻlgan arabcha yozuv bor. Yozuvning tarjimasi quyidagicha: "Bu muqaddas masjidning qurilishi haqida qahramon va saxovatli Sultan hokimiyati davrida, Sultanning oʻgʻli Shah Abbasi — el — Safavi –el – Musavi – el — Husaynining zamonida buyruq berilgan. Alloh uning hokimiyatini uzoq umrli qilsin. Baxtshah Ali bin — Shayx Muzaffar. Hijri 1073‑yil"

Qishloq aholisi orasida (va baʼzi yozma manbalarda) bu masjid "Haci Bəxşi" masjidi sifatida tanilgan.

Bu yerda nomi keltirilgan Safavi hukmdori II Shah Abbasdir. Hijri 1073‑yil milodiy 1662–63‑yillarga teng.

Tarixi

Tosh ustida yozilgan va binoning fasadiga joylashtirilgan kitobada masjidning qurilish sanasi va quruvchilarning ismi koʻrsatilgan. Ikki qatorli kitobada baʼzi fors soʻz va shakllari ishlatilib arab tilida yozilgan.

Kitobga koʻra obida milodiy 1662-1663‑yillarda ustoz darajasiga ega arxitektor Murad Ali tomonidan qurilgan. Kitobda qurilish ishlariga rahbarlik qilgan – serkar lavozimli shaxsning ismi ham qayd etilishi eʼtiborni tortadigan nuqtadir. Serkar termini Ozarbayjon hududida bir necha boshqa kitoblarda ham qayd etilgan boʻlsa ham, Haci Baxşi masjidi kitobining tadqiq etilmaguncha boshqa mutaxassis darajalari bilan birga ishlatilmagan edi. Aynan Haci Baxşi masjidi kitobida “serkar” terminining maʼnosini aniqlashga imkon bergan: serkarlar qurilish ishlariga umumiy boshchilik qilib, moliyaviy taʼminotni tayyorlash va tashkilotchilik funksiyasini amalga oshirardilar.

Arxitektura xususiyatlari

Manba

Haci Baxşi masjidi Abşeronning dini inshootlari orasida xos arxitektura xususiyatlari bilan eʼtiborni jalb etadi. Rejada masjid ikki asosiy qismdan iborat: markazida toʻrt ustunli kvadrat shaklidagi ibodat zali va unga birlashgan kirish portali nişi.

Rejada alohida qayd etilgan markaziy kvadrat, hajmi jihatidan ham kunbuz qoplamasi bilan taʼkidlangan. Bino boshqa xonalarida tağvari shift qoplamasi mavjud. Asosiy kirishdan tashqari, sharq devorida joylashgan kichikroq ikkinchi kirish darvozi ham qurilgan.

Kirish joylashuvi va asosiy zalning kunbuzli tom qoplamasini saqlash yechimi Haci Baxşi masjidini Abşeronning boshqa masjidlaridan farqlantiradi. Mərdəkan (XV asr) va Keşlə (XVII asr) masjidlar kabi Nardaran masjidining kvadrat shaklidagi rejasi ham, shimol tomondan kirish joyining qoʻshilishi hisobiga kengaytirilgan. Natijada bino shimoldan janubga tomon choʻzilgan kabi koʻrinadi.

Günbözni yupqa ustunlar shaklida qoʻllab-quvvatlaydigan arxitektorning jasorati hayratlanarli. Ammo, ustunlarni ularning orasida qurilgan tağlar orqali birlashtirish va günbözni pastdan qoʻllab-quvvatlaydigan tağlar tizimini yaratish bilan, arxitektor ishonchli konstruktiv tizim yaratishga erishgan.

Yuqorida tilga olingan choʻzilgan reja shakli, bu turdagi Abşeron masjidlari bilan solishtirganda Hacı Baxşı masjidining fasadiga ham yangi element qoʻshilishiga imkon yaratdi: binoning umumiy hajmiga nisbatan günböz asosiy fasadda asimmetrik joylashgan. Masjidning fasadlari yaxshi ishlangan mahalliy aqlay tosh bilan qoplangan.