Khan Garden Pavilion

Şirvanşahlarning yay iqamətgahi — Şirvanşahlarning yay saroyi.

Dengiz sohilidan 2 km masofada, Nardaran qishlogʻining shimoli‑sharq chetida, baland qumsabda joylashgan yay binosi hajm‑makon sigʻimi bilan atrof binolar ichida hukmron pozitsiyaga ega. Nardaraning dengizsohilidagi qulay iqlimi, strategik ahamiyatli geografik makon, XIII‑XIV asrlarga oid mudofaa qalʼasining yaqinligi, Şirvan shohlarining aynan bu hududni dam olish zonasi uchun mos deb hisoblaganlari. Xalq orasida "Xan bağı" nomi bilan tanilgan bu binoga "Şah bağı" deb aytish toʻgʻriroq boʻlar edi. Şirvan‑Abşeron meʼmorlik maktabi uslubida qurilgan yay joylashgan joyning epigrafik yozuvlarning topilmasligi, meʼmoriy‑planni yechimi, qurilish texnikasi va arxitekturasiga koʻra Şirvan shohlarining Bokin "İçəri şəhər"dagi saroy majmuasiga yaqinligi, bu binoning XIII‑XIV asrlarga tegishli ekanligini koʻrsatadi. Agar hisobga olsakki, Shimoliy Ozarbayjon hududida xanliklarning paydo boʻlishi XVII‑XVIII asrlarga toʻgʻri keladi, unda bu bogʻning "Şah bağı" ekanligi inkor qilinmas.

Yozma manbalarda "Şah bağının" kompleksi qurilishlari; uni oʻrab turgan uzumzorlar ichida bir necha kichik yordamchi xizmat xonalari, hovuz va ikki suv qudugʻi mavjudligi haqida xabar beriladi. Ehtimol, bogʻning hududi bir vaqtlar bosh tagli kirishga ega boʻlib, hasar bilan oʻralgan edi. Fasadning dengizga yoʻnaltirilgan kirishi chuqur taxchalı oʻxari bosh tag bilan boshlanadi. Tag ochimining hasiyasi devor yuzasidan nisbatan qobiq bilan, binoni oʻrab turgan karniz bilan yakunlanadi. "Şah bağı" yon tomonlardan, silliq yuzali oddiy fasadlarda uch toʻrtburchak oyna ochilishlari bilan yoritilgan. Darvozalarga perpendikulyar joylashtirilgan oynalar nisbatan katta maydoni bilan boshqalardan ajralib turadi. Hozirda darvoza va oynalardan mahrum boʻlgan bogʻ inshooti, aholi bergan maʼlumotga koʻra, bir vaqtlar yongʻoq daraxtidan yasalgan chiroyli dekorativ oymali sanʼat mahsuloti boʻlgan darvoza va oynalar bilan atrof landshaftning ajralmas qismiga aylangan.

"Şah bağı"-ning turar joy binosining markazi, oʻxari quyosh nuri bilan yakunlanadi. Abşeron yarimadasining dini inshootlarga xos boʻlgan bunday qoplama tizimi, birinchi qarashda iqamatchilikni masjidga oʻxshatadi. Bino barcha fasadlari dekoratsiyasiz, oddiy yechim bilan esda qoladi. Tosh navalçalar yogʻinlarning oqimini tartibga solish bilan, fasadda nisbiy boylik beradi.

Monumental binoning arxitektura-reja tuzilishi kvadrat asosli boʻlib, tomonlarining oʻlchamlari 14 m ga tengdir. Bino lakonik geometrik toʻgʻri hajm sigʻimi, qatʼiy arxitektura shakli va ichki makonning aniq yechimi bilan eʼtiborni jalb qiladi. Reja yechimi kirish bosh taqinchoqining kvadrat asosli zalga olib borishi bilan boshlanadi. Zaldagi burchaklardagi toʻrt kamera uning xochvari reja tuzilishiga sabab boʻlgan. Bugungi reja tuzilishi qadimiy Alban yodgorliklaridan foydalangan Abşeronning bir qator masjidlari (Mərdəkan Tuba‑Şahi masjidi – XIV asr, Qala qishlogʻida Hacı Ramazan masjidi – XVIII asr, Keşlədəki XVII asr masjidi, Şirvanşahlar masjidi) bu turdagi reja yechimini olgan. Bunday masjid binolari, shuningdek, Ozarbayjonning shimoliy hududlari uchun xos boʻlib, keng tarqalgan.

"Şah bağı" ning burchaklardagi ikki qavatli kameralari bir qavatli zalga birlashtirilishi bilan uni toʻldiradi. Xonalar oʻqvari taqinchoq kirishlari binoning interyer kompozitsiyasida simmetrik oʻqlarda yechimini topgan. Burchak joylashuvlari trambalar turgan kichik gumbazlar bilan qoplangan. Gumbazlar janubiy joylarda sakkizburchak, shimoliy yoʻnalishlarda esa dumaloq, silliq shaklda qurilgan.

Zal oʻz oddiy yechimi bilan eʼtiborni jalb qiladi. Markaziy gumbaz konstruktsiyali qoplama tizimi oddiy stalaktitlar va toʻrt oʻqvari taqinchoqning konstruktiv yuk tashuvchi kuchi natijasida yaratilgan. Interyerdagi markaziy dumaloq hovuz atrofga muloyim oazis yoyib, aholi bergan maʼlumotga koʻra, yoʻnalishga (dengizga, mudofaa qalʼasiga va Nardaran piriga) uzalanadigan yer osti tunnelarga kirish rolini oʻynagan. Binodan oʻttiz metr janub‑gʻarb yoʻnalishida chuqurligi uch metr boʻlgan dumaloq, suvsiz quyu joylashgan, Gʻarb va Sharqqa olib boruvchi yer osti yoʻllari bor. Rivoyatga koʻra bu xon bogʻidan minoraga va pirga olib boruvchi yer osti yoʻlning bir qismidir.

Birinci quduqdan otuz sajen oraligʻida, Janub‑Gʻarb yoʻnalishida chuqurligi 6 arşın, yuqori qismi kvadrat chiqıntili, oʻlchami 1,581,25 arşın boʻlgan ikkinchi quduq bor. Bu quduqdan birinchi quduqqa 3 arşın balandlikda, eni 14 verskaga teng boʻlgan yoʻlakli yoʻl chiqadi. Xuddi shu quduqdan Janubga qarab, iqtimoʻning qarama‑qarshi yoʻli bor: ichkariga kirib 20 arşın yoʻl bosib oʻtgandan soʻng yoʻl toʻxtaydi, chunki yoʻl yer qoplamasi bilan qoplangan.

Bir qator sayyohlarning; xususan, Abdurrashid Bakuvining, Berezin va boshqalar bergan maʼlumotlariga koʻra, Abşeron yarimadasi uchun bogʻ qurilishlari xosdir. “Xan bogʻi” deb atalgan yana bir bino Buzovna qishlogʻida ham qayd etilgan. Sayyoh I. N. Berezin 1842‑yilda Bakida boʻlganda Buzovnada saroy bilan birga xan bogʻining mavjudligi haqida maʼlumot bergan va bu mahallani “Xan mahallasi” deb nomlagan, lekin arxitektor, professor Sh. S. Fatullayevning tadqiqotlariga koʻra bu bogʻ Shirvon shohlariga emas, balki aynan XVIII asr Bakı xanlaridan, Oʻzbekistonning mashhur xadimi Abbasqulu aʼga Bakixanovning bobosi Mirzə Muhammad xonasiga tegishli boʻlgan.

Abşeron yarimadasida boy shaxslar qurdirgan yozgi iqtimoʻlar XIX asr oxiri, XX asr boshlarida neft millionerlari hisobiga yanada kengroq oʻlchamga ega boʻlgan. Yevropa va Sharq arxitekturasining sintezidan yaratilgan va boy dekorli interyerlarga ega bu villalar arxitektura‑plan tuzilishi, konstruktsiya va qurilish texnikasi boʻyicha katta rivojlanish yoʻlini bosib oʻtganiga qaramasdan, Abşeron bogʻ iqtimoʻlari ichida Shirvon shohlarining Nardarandagi yozgi binosi oʻz soddaligi va ulugʻvorligi bilan ajralib turadi.

"Şah bağının" yaqinida shohga xizmat qiluvchi "Şah hamami" ham mavjud. Hamam oʻrta asr hamam turlariga mansub boʻlib, yer yuzasida past qurilgan va katta hajm‑makon sigʻimiga ega. Hozirda ichini va ustini qum bilan qoplagan binoning naturadan tadqiqi vaqtida hamamning bir necha gʻunbəz va kirish joyi aniqlangan.