Rahime hanım ziyaretgâhı

Rahime hanım ziyoratgohi, Nardaran piri yoki Pirsəid masjidi — Nardaran qishlogʻi hududida joylashgan XIV asrga oid meʼmoriy yodgorlik. Yodgorlik 1363—1364‑yillar milodiyda Shirvan‑Abşeron meʼmoriy maktabi uslubida qurilgan.

Bino turli davrlarda qurilgan bir necha xonadan iborat boʻlib, bu ularning ham rejasida, ham turli konstruktiv yechim masalalarida oʻzini namoyon etadi. Binoning eng qadimgi qismi qabri va masjid xonasi boʻlgan qismdir.

Rahime hanım va uning oila aʼzolari qabrlari ustida qurilgan masjid binosi asrlar davomida qum ostida qolgan, faqat 1950‑yilda topilib qum ostidan chiqarilgan. Dastlab bino ikki xonadan iborat boʻlgan. Toʻrtburchak reja ega boʻlgan birinchi xona (5,80 × 3,20 × 2,53 m) masjidga tegishli. Ikkinchi tağ tavanli xona (2,75 × 2,75 × 2,53) esa türba binosidir. Türbaning boshqa joydan darvozasi yoʻq. Bu yerga faqat masjiddan ochiladigan çatmatağli darvoza (1,13 × 0,58) orqali kiriladi. Masjidning tağli darvozasi (1,20 × 0,59 m) eshme bilan, kichik bosh taği esa oddiy geometrik naqshlar bilan hasiyalangan. Darvoza ustidagi ikki parcha ohak toshida (1,07 × 3,9) kufi elementli sülz chizigʻi bilan kitob oʻymalgan.

1994‑yilda Nardaran aholisi tomonidan toʻplangan mablagʻ hisobiga qadimiy türbaning ustida ikkinchi qavat qurilgan.

Ikki qavatli boʻlgan masjidning birinchi qavati ziyoratgoh sifatida saqlanadi. Masjidning ichki maydoni 30 × 17 metr, balandligi 26 metr. 4 minoraning har birining balandligi 41 metr. Gumbazning diametri 17, balandligi esa 16 metr. Asosiy ibodat zali 2 gumbazga ega. Ziyoratgohda bir vaqtning oʻzida 1500 odamning ziyorat qilishi mumkin.

Nardaran masjidining qurilishida asl xususiyatlar ham mavjud. Masjidning asosiy toʻrtburchak qismiga qoʻshilgan yangi boʻlim koridor vazifasini bajaradi. Masjidga kelganlar bu yerda oyoq kiyimlarini yechib ibodat zaliga kirishadi.

Tarixi

Ibodat zalining kirish darvozasining ustida joylashgan, hozirda masjid ichida qolgan qurilish kitobida, binoning 1363—1364‑yillarda qurilganligi koʻrsatilgan. Türbənin ustidagi kitobani etnograf olim Məşədixanım Nemət quyidagicha tarjima qilgan: “Bu muborak masjid, Allohning uyini qurishga hajilar tanlangan, davrning yagona, Katta sidr Xacə Hacı Həmzə ibn Qutlu Mahmud Şahabadi – Alloh uning muvaffaqiyatini abadiy qilsin – 765‑yilda buyrugʻini bergan”. Kitobda nomi tilga olingan Xacə Hacı Həmzə Shirvonsahlar davlatida bosh sidr vazifasini bajargan. Bu vazifa davlatda shirvonsahdan keyin uchinchi shaxs hisoblanardi.

Kitobda nomi tilga olingan Xacə Hacı Həmzə Shirvonsah hukmdori Kavus ibn Keyqubad (1348‑1372‑yillar) bosh vazir boʻlgan. Keyinchalik Shirvonsah I Ibrohim Xəlilullah ham bu ziyoratgʻahni taʼmir ettirgan. Sovet hokimiyati yillarida boshqa ziyoratgʻahlar kabi, “Rəhimə xanım” masjidining ham buzilishi kutilgan edi. Ammo Nardaran aholisi buni oldini olgan. 1951‑yilda omborga aylantirilgan binoda bugʻda saqlanila boshlandi. Faqat 1956‑yilda mahalliy aholi yigʻilib bu yerni tozaladi va ziyoratgʻah avvalgi holatiga qaytarildi. Rəhimə xanımning qabri ustidagi kitobalarining baʼzilari yoʻq qilingan. 1994‑yilda Nardaran aholisi tomonidan toʻplangan mablagʻ hisobiga qadimiy türbənin ustiga ikkinchi qavat qurildi. Ziyoratgʻahning 4 ta minarasi bor va ularning har birining balandligi 42 metrga teng. Nardaran pir kompleksi ikki qismdan iborat husaynijja ham qurilgan. Rəhimə xanım ziyoratgʻahining qurilishi toʻliq 2006‑yilda yakunlangan.

Arxitektura xususiyatlari

Bino turli davrlarda qurilgan bir necha xonadan iborat boʻlib, bu ularning ham rejasida, ham turli konstruktiv yechim masalalarida oʻzini namoyon etadi. Binoning eng qadimgi qismi qabr va masjid xonasi boʻlgan qismidir. Buni masjid xonasining kirish darvozasining ustida joylashgan, lekin hozirda binoning ichida qolgan kitobcha ham tasdiqlaydi. Bunday kitobchalar odatda binoning fasadiga oʻrnatilardi, binoda kitobchaning ichida qolishi, masjid xonasiga qarshi xonalar binoga keyinchalik qoʻshilganligini koʻrsatadi.

Masjid xonasi, tagtavan bilan qoplangan toʻgʻri toʻrtburchak xonadan iborat. Qabrning masjidning umumiy hajmiga kiritilishi natijasida xonaning shimolidagi bir oz izolyatsiya qilingan kichik hudud shakllangan. Masjidning shimoliy qismining polasi, qolgan qismlarning polasidan 45 sm yuqoriga koʻtarilgan. Bu qismning tom qoplamasi sezilarli darajada past, tagning oʻqi esa, masjidning qolgan qismining tag oʻqi bilan mos kelmaydi. I. Sheblikin shunday hisoblaydiki, masjidning bu qismi ayollar uchun moʻljallangan edi. Bunday choʻzilgan toʻgʻri toʻrtburchak shaklga ega masjid xonalarga Abşeronning Pirşağı, Maştağa, Qala, Ramana qishloqlarida ham uchratish mumkin.

Mehrab, bu turdagi masjidlar uchun xos shaklda asosiy devorning ichida janub yoʻnalishida joylashgan. Mehrabning bu turdagi joylashuvi Bokinining Sınıqqala va Shayx Ibrohim masjidlarida ham uchratish mumkin. Barcha pir hududi taglarda joylashgan kvadrat formalı kichik teshiklar orqali yoritilgan. Keyinchalik ikki katta xonaning devorlarida deraza joylari ochilgan.

Qabir joylashgan kichik xona XIII-XIV asr Shirvan‑Abşeron meʼmorchilik maktabi uchun xos boʻlgan oyma tənək naqishi bilan bezatilgan oxvari kirishga ega. Bu turdagi naqishga Pirsaatçay xanagʻining va boshqa binolar interyer dekoratsiyasida ham rast keladi.