Khudafarin Reservoir

"Xudafərin" suv ombori — Eron va Ozarbayjon orasidagi xalqaro chegarada joylashgan Araz daryosi ustida qurilgan suv ombori. Hajmi va sigʻimi boʻyicha Ozarbayjonning uchinchi suv ombori. Eronning Sharqiy Ozarbayjon ostoni ichiga kiruvchi Xumarli qishlogʻidan 8 kilometr (5,0 mil) gʻarbda va Ozarbayjonning Jabrayil tumanidagi Xudafərin qishlogʻidan 1 km shimol-gʻarbda joylashgan. Jabrayil va Zəngilan tumanlarining maʼmuriy hududini qamrab oladi. 1993‑yildan 2020‑yil 18 oktyabr sanasigacha suv ombori bir xil nomli suv‑elektrik stansiyasi bilan birga Ermeniston Respublikasining nazorati ostida boʻlgan.

Suv ombori Araz daryosi ustida Eron bilan Ozarbayjon orasida imzolangan kelishuvga muvofiq qurilgan. Suv ombori hududi bilan 75 000 gektar yerning sugʻorilishi moʻljallangan.

2024‑yil may oyining 19‑sanasi Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilxom Alijonov va Eron Islom Respublikasi Prezidenti Seyid Ibrohim Rəisi ishtirokida "Xudafərin" gidroqovushining ochilish marosimi oʻtkazildi.

Tarixi

Bandning maqsadi gidroelektrik energiya ishlab chiqarish va sugʻorishdir. Sovet Ittifoqi bilan Eron orasida 1977‑yil oktyabrda boʻlib oʻtgan kelishuv bilan loyihasi tayyorlangan. Loyiha 1982‑yilda yakunlangan, 1990‑yillarning boshlarida qayta ishlangan va 1999‑yilda qurilish ishlari boshlangan. Ermeniston KİV‑lari bergan maʼlumotga koʻra, Eron Ermeniston bilan loyihani yakunlash uchun maxfiy bir kelishuv imzolagan.

Xudafərin mavzusi 1993‑yilda Heydər Alijon hokimiyatga qaytganidan keyin yana kun tartibiga chiqdi. 1994‑yil 28 iyun — 2 iyul sanalarida H. Alijonning Eronga besh kunlik birinchi rasmiy safarida loyiha amalga oshirilishi haqida memorandum imzolangan.

Turan agentligining 2 iyul 1994‑yil tarixli maʼlumotida bu haqda yoziladi ki, "Tehranda Ozarbayjon hukumatining vakolatli delegatsiyasi va Eronning Energetika vazirligi oʻrtasida chegarada joylashgan Araz daryosi ustidagi Xudafarin koʻprigi yaqinida (Ozarbayjonning Armaniston bosqinchiligi ostidagi janub‑gʻarb hududi) katta gidroqovushning qurilishi haqida kelishuvga erishilgan. Kelgusi gidroqovush suv ombori va toʻrt elektr stansiyasidan iborat boʻladi. Suv omborining hajmi 1,6 mlrd. kubmetr suvni tashkil etadi. Suv omborining “Qiz Qalasi” tartibga soluvchisining kunlik chiqish qobiliyati 60 mln. kubmetr suvni tashkil etadi. Hozirda Araz daryosidan Naxchivandagi suv ombori orqali jami bir milliard kubmetr suvdan foydalanilmoqda. Dastlabki baholashlarga koʻra, loyiha qiymati 700 mln. dollar, qurilish muddati sakkiz yil boʻladi. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga koʻra, gidroqovush xarajatini ham sakkiz yil ichida qoplaydi". Ammo Ozarbayjon Davlat Melioratsiya Qoʻmitasining raisi Ahmad Ahmadzadening oʻsha paytdagi bayonotiga koʻra "Bu yerlar ozod qilinmaguncha qurilish haqidagi barcha suhbatlar maʼnosiz boʻladi".

Bandning yakunlanishi 2008‑yilda boʻlib oʻtgan. Suv omborining ustidagi SES esa 2010‑yilda ochilgan. Suvga sugʻorish ishlari bilan bogʻliq qurilish hali ham davom etmoqda. Qurilish vaqtida bir necha Tunç davriga oid joy, jumladan Sak‑Iskit jangchisining qabri topilgan. Suv ombori qurilishi natijasida Jabrayil va Zəngilan (Zəngilan) tumanlarining koʻplab qishloqlari va ularning hududlari suv ostida qolgan. Daryo boʻyi boʻylab choʻzilgan temir yoʻl va Baku‑Zəngilan shosse yoʻli ham ombor hududida suv ostida qolgan.

Eron tomonidan qurilishi yakunlangan Xurafarin suv ombori Araz daryosining suvi bilan 2010‑yilda toʻliq suv bilan toʻldirilib, Ozarbayjonning 1300 gektardan ortiq hududi suv ostiga qoʻyilib, jarayon yakunlangan.

2024‑yil may oyining 19‑sanasida "Xudafərin" gidroqovshasi ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Ochilish Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilxam Aliyev va Eron Islom Respublikasi Prezidenti Seyid Ibrohim Reyis ishtiroki bilan boʻldi.