Papp Ferenc Cave

Papp Ferenc-gʻoyasi Pilis togʻlarining eng uzun va eng chuqur gʻoyasi edi. 1982‑yildan beri Vengriya tomonidan maxsus himoya qilingan gʻoyalar qatorida biri. Dun‑Ipoly Milliy Parkida joylashgan. Turist yoʻriqnomasida ham keltirilgan.

Tavsifi

Pilisborosjenő tashqarisida, Budakalász yonida, Ezüst‑togʻ DK‑i qismida joylashgan tark etilgan katta tosh qazishma ustida, ÉNy‑i qismida gʻoyaning DK‑ga qaragan kirish yoʻli joylashgan. Konning tosh devorining tagida, dengiz sathidan 372 m balandlikda, toʻqilgan togʻ osti ostida 1 m keng, 1,6 m baland, egri va notekis shakldagi, tepadan pastga yoʻnalgan kirish joyi ochiladi. Ezüst‑togʻning 2‑sonli gʻoyasining kirish yoʻli yonida toshga oʻymalgan Papp Ferenc‑gʻoya yozuvi koʻrinadi, bu ikki gʻoyani chalkashtirishga olib keladi.

Piyoda, yengil yerda erishish mumkin. Qizil chiziqli turist yoʻlida eng osoni budapesti Csillaghegyi HÉV bekatidan piyoda yaqinlashishdir. Baʼzi turist xaritalari gʻoya belgisini koʻrsatadi, lekin gʻoya nomi yoʻq.

Papp Ferenc‑gʻoyasiga joy beruvchi tosh qazishmada yana ikki gʻoya haqida koʻp maʼlumot bor, Ezüst‑togʻning 1‑sonli gʻoyasi, u yoʻqolgan va Ezüst‑togʻning 2‑sonli gʻoyasi. Yuqoriga harakatlanib, tosh qazishma hovlisida tosh devor tomon, avvalo Ezüst‑togʻning 2‑sonli gʻoyasi kirish yoʻli koʻrinadi, u katta, taxminan 20 m masofada Ny‑ÉNy‑ga, tosh koni ÉNy‑i burchagida va 2 m balandroq joylashgan Papp Ferenc‑gʻoya kirish yoʻli.

Gorizontal tarqalishi 52 m. Oʻlchamlari bilan birga, geologik nuqtai nazardan ham muhim, chunki 60 m dan katta chuqurlikdagi gʻorda togʻning qatlamli choʻkma jinslarining qatlamlari, yuzada joylashgan oligosen harsh togʻ qum toshlari, yuqori eosen marm qatlamlari, yuqori trias dakhstein ohaktasi va dolomit namoyon boʻladi. Gʻor ikki yaxshi ajratilgan qismga boʻlinadi. Yuqori, harsh togʻ qum toshli qismi qushiq, qulashlar orqali shakllangan va labirintga oʻxshash xususiyatga ega. Pastki, karbonatli jinslarda joylashgan, katta qismi issiq suv erishi tufayli hosil boʻlgan. Ikki boʻlimni Csiga nomli quvur yoʻli bogʻlaydi. Baʼzi joylarda sovuq suvli erish quvurlari koʻrinadi. Gʻor yopiq emas, lekin koʻrish uchun Duna–Ipoly Milliy Bogʻ Boshqarmasining ruxsati kerak. Gʻorchiq asosiy jihozlar va gʻorchiq amaliyoti bilan yuritilishi mumkin.

Papp Ferenc nomi bilan gʻor nomlangan, u kashfiyotdan ozgina oldin vafot etgan. 1969‑yilda birinchi marta gʻor Papp Ferenc‑gʻori deb atalgan adabiyotda. Gʻor adabiyotda quyidagi nomlarda ham uchraydi: Ezüst‑hegy Cave No. III. (Kordos 1977), Ezüst‑hegyi 3‑sonli gʻor (Kordos 1980), Ezüst‑hegyi III‑sonli gʻor (Kordos 1977), Ezüst‑hegyi 3‑sonli gʻor (Eszterhás 1989), Ezüsthegyi III‑sonli gʻor (Bertalan 1976), Ezüsthegyi yuqori gʻorlar (Leél‑Őssy 1958), Ezüst‑hegyi yuqori‑gʻorlar (Szenti, Eszterhás 2001), Ezüst‑hegy katta tosh qazish joyining gʻori (Kordos 1984), Ezüsthegy katta tosh qazish joyining gʻori (Bertalan 1976), Ezüst‑hegy No. 3 Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989) va Papp Ferenc gʻori (Bertalan 1976) nomlari bilan ham. Ezüst‑hegyi yuqori gʻor Ezüst‑hegyi 2‑sonli gʻor va Papp Ferenc‑gʻoridir.

Tadqiqot tarixi

1958‑yilda nashr etilgan va Leél‑Őssy Sándor tomonidan yozilgan tadqiqotda Ezüsthegyi yuqori gʻorlar tasvirlangan. Tavsifga koʻra, yuqori eosen bryozoal marm dogʻlari harsh togʻ qum toshining ostida, Ezüst‑hegy gʻorida joylashgan. Kevély‑togʻ guruhidagi gʻorlar asosan issiq suvli kelib chiqqan, lekin ularning orasida karst (Ürömi‑suvoq gʻor) va tektonik kelib chiqqan (ezüst‑hegyi gʻorlar) ham bor. Ezüst‑hegy DK‑i oxirida joylashgan yuqori qum tosh konlarida, taxminan 350–360 m balandlikda, ikki kichik va tor oʻlchamli akna gʻor joylashgan. Kattaroq gʻor 10 m uzunlikda va 4 m chuqurlikda. Ikkala gʻor ham karst boʻlmagan qum toshda toʻliq uzunlikda yaratilmaganligi sababli, faqat tektonik yoriq gʻorlar boʻlishi mumkin. Ikkala gʻorning hozirgi shaklini yaratishda, shuningdek, egri yotish tekisligida sodir boʻlgan keyingi siljishlar va qulashlar ham muhim rol oʻynagan. Gʻorlar massaviy harakatlar tufayli murakkab qoldiq labirintiga aylangan, Csörgő‑lyukga oʻxshash. Tadqiqotga qoʻshilgan xarita chizmasi Kevély‑togʻ guruhini koʻrsatadi. Xarita chizmasida Ezüsthegyi yuqori gʻorlarning geografik joylashuvi koʻrinadi. Rasmda va matnda 7‑son va 8‑son bilan ikki gʻor belgilangan.

1958‑yilgi Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztatóda nashr etilgan bir gʻor tavsifi, bu Geografik Xabarida chiqarilgan tadqiqot asosida yozilgan. 1967‑yilda nashr etilgan Pilis yoʻl qoʻllanmasi nomli kitobda, Ezüst‑tepa DK‑ning oxiridagi yuqori qum tosh konida bir necha kichik yoriq gʻorlar borligi aytilgan. Gʻorni 1969‑yil 16‑fevralda Szenthe István boshchiligidagi Qizil Meteor Tabiatsevarlar Uyushmasi gʻor izlovchilar guruhi kashf etdi. Szenthe István, yaqin vodiyda gorizontal joylashgan qum tosh qatlamlarining taxminan 30 m uzunlikdagi boʻlinishi, qulashi ostida gʻor boʻlishi mumkinligini sezdi. Yirik qum tosh bloklari orasida uzoq vaqt davom etgan qidiruv, buzilishdan keyin topildi.

1969‑yilgi Karszt‑ va Barlangkutatási Tájékoztatóda eʼlon qilingan xabarga koʻra, bir necha hafta ichida xabar nashr etilishidan oldin qiziqarli gʻor ochildi. Suvli kelib chiqishi boʻlgan, 400 m dan ortiq uzunlikdagi gʻor Pilisning eng uzun gʻori boʻlib, bu geologik jihatdan ayniqsa muhim, chunki 60 m dan ortiq chuqurlikdagi tabiiy qazishda togʻning yotqizilgan tosh qatlamlarining qatlam tartibi va joylashuvi juda yaxshi koʻrinadi: yuzasida joylashgan oligosen uch togʻ qum toshidan yuqori eosen qatlamlarga (budai margan, bryozoy margan va nummulitesli kreta) oʻtib, yuqori trias dachstein kreta va dolomitgacha, shuningdek tektonik harakatlarning yoʻnalishi va darajasi ham koʻrinadi.