Grand Bazaar

Grand Bazaar (Türk: Kapalıçarşı, ‘Covered Market’ mənasını verir; həmçinin Büyük Çarşı, ‘Grand Market’ mənasını verir) İstanbulda dünyanın ən böyük və ən qədim örtülü bazarlarından biridir, 61 örtülü küçə və 30 700 m2 ümumi sahədə 4 000-dən çox dükanla, gündə 250 000‑dən 400 000‑ə qədər ziyarətçi cəlb edir. 2014-cü ildə illik 91 250 000 ziyarətçi ilə dünyanın ən çox ziyarət edilən turistik məkanları arasında No.1 olaraq siyahıya alındı. İstanbuldakı Grand Bazaar tez-tez dünyanın ilk alış-veriş mərkəzlərindən biri kimi qəbul edilir.

Məkan

Grand Bazaar İstanbulun divarla əhatə olunmuş şəhərində, Fatih rayonunda və eyni adı daşıyan məhəllədə (Kapalıçarşı) yerləşir. O, Beyazıt və Nuruosmaniye məscidləri arasında qərbdən şərqə doğru təxminən uzanır. Bazaar Sultanahmet və Sirkəcidən tramvayla (Beyazıt‑Kapalıçarşı dayanacağı) asanlıqla çatmaq mümkündür.

Tarix

Gələcək Grand Bazaarın nüvəsinin tikintisi 1455/56 qışında, Konstantinopolun Osmanlı işğalından qısa bir müddət sonra başladı və İstanbulda iqtisadi rifahı stimullaşdırmaq üçün daha geniş bir təşəbbüsün bir hissəsi idi. Sultan Mehmed II Konstantinopolda öz sarayının yaxınlığında tekstil və qiymətli daşların ticarətinə həsr olunmuş bir bina qurdurdu. O, Cevâhir Bedestan ("Gems Bedesten") adını aldı və Osmanlı türkçəsində Bezzâzistan‑ı Cedîd ("Yeni Bedesten") kimi də tanınırdı. Bedesten sözü farsca bezestan sözündən uyğunlaşdırılıb, bez ("parça") sözündən törəyib və "parça satıcılarının bazarı" mənasını verir. Bina – türk dilində alternativ olaraq İç ("Daxili"), Antik ("Qədim") və ya Eski ("Köhnə") Bedesten adlandırılan – İstanbulun üçüncü təpəsinin yamacında, Konstantin və Theodosiusun qədim Foraları arasında yerləşir. O, həmçinin ilk sultanın sarayı, Eski Saray (Eski Saray) yaxınlığında idi, bu da eyni illərdə tikilirdi, və Bizans dövründə şəhərin çörəkçi məhəlləsi olan Artopoleia (yunan dilində Ἀρτοπωλεῖα) yaxınlığında idi.

Bedestenin tikintisi 1460/61-ci ilin qışında başa çatdı və bina Hagia Sophia Məscidinin vakfına bağlandı. Kərpic işinin təhlili göstərir ki, strukturanın əksəriyyəti 15-ci əsrin ikinci yarısından gəlir, baxmayaraq ki, Bedestenin Şərq Qapısının (Kuyumcular Kapısı) üstündə hələ də mövcud olan Bizans reliefi, Komneni şahini təmsil edir, bir neçə alimin bu binanın Bizans strukturu olduğuna dair sübut kimi istifadə etdiyi.

Bedestenin yaxınlığında, türk dilində Esir Pazarı adlandırılan bazarda kölə ticarəti aktiv idi, bu da Bizans dövründən davam etdirilən bir istifadə idi. Yaxınlıqda digər önəmli bazarlar ikincili bazar (Türk: Bit Pazarı), "Uzun Çarşı" (Uzun Çarşı), yunan dilində Makros Embolos (Μακρὸς Ἔμβολος, "Uzun Portiko") ilə uyğun gələn, Konstantin Forumu ilə Qızıl Horno arasında aşağıya doğru uzanan uzun portikalı ticarət mərkəzi idi, bu da şəhərin əsas bazar sahələrindən biri idi, köhnə kitab bazarı (Sahaflar Çarşısı) isə 1894 İstanbul zəlzələsindən sonra Bazarın özündən Beyazid Məscidinin yaxınındakı möhtəşəm yeni yerə köçürülmüşdü.

Birkaç il sonra — digər mənbələrə görə, bu, 1545-ci ildə Sultan Süleyman I dövründə baş vermişdir — Mehmed II başqa bir örtülü bazar tikdirdi, "Sandal Bedesten" (ad Bursa'da toxunan, sandal ağacı rəngində bir növ ipdən gəlir), həmçinin Küçük ("Kiçik"), Cedit və ya Yeni (hər iki söz "Yeni" mənasını verir) Bedesten adlandırılan, birincinin şimalında yerləşən.

Sandal Bedestenin tikilməsindən sonra tekstil ticarəti ora köçdü, Cevahir Bedesten isə lüks malların ticarəti üçün ayrıldı. Başlanğıcda iki bina izolyasiya olunmuşdu. 16-cı əsrin fransız səyahətçisi Pierre Gilles‑ə görə, onların arasında və Beyazid məscidinin yanında kilsələrin qalıqları və böyük bir cistern dayanırdı. Lakin, tezliklə bir çox satıcı onların arasında və ətrafında dükanlarını açdı, beləliklə tamamilə ticarətə həsr olunmuş bir məhəllə yarandı.

XVII əsrin əvvəllərində Böyük Bazar artıq son forması almışdı. Osmanlı İmperatorluğunun üç qitədəki nəhəng ərazisi və Asiya ilə Avropa arasındakı yol rabitəsinin tam nəzarəti, Bazarı və ətrafdakı hans və ya karvan sərgilərini Aralıq dənizi ticarətinin mərkəzinə çevirmişdi. Bir neçə Avropa səyahətçisinə görə, o dövrdə və XIX əsrin ilk yarısına qədər, bazar Avropada satılan malların bolluğu, müxtəlifliyi və keyfiyyəti baxımından rəqibsiz idi. O vaxt Avropa səyahətçilərindən məlum olur ki, Böyük Bazar kvadrat planlı idi, ortada iki perpendikulyar əsas yol kəsişirdi və üçüncü yol xarici perimetr boyunca uzanırdı. Bazarda 67 yol (hər biri müəyyən bir malın satıcılarının adı ilə adlandırılmış), gündəlik namaz üçün istifadə olunan bir neçə meydan, 5 məscid, 7 şəlalə, 18 qapı var idi; bu qapılar hər gün səhər açılır, axşam bağlanırdı. Təxminən 1638-ci ildə türk səyahətçi Evliya Çelebi Bizə Bazara və onun adət-ənənələrinə ən vacib tarixi təsviri verdi. Mağazaların sayı 3 000-ə, ətrafdakı hanslarda isə 300-ə çatırdı; iki və ya üç mərtəbəli, daxili portikalı həyət ətrafında yerləşən böyük karvan sərgiləri, burada mallar saxlanıla və tacirlər yerləşdirilə bilərdi. O dövrdə şəhərin mağazalarının ondan biri bazarda və onun ətrafında cəmləşmişdi. Bütün bunlara baxmayaraq, o vaxt bazar hələ örtülməmişdi.

Təkrarlanan fəlakətlər, yanğınlar və zəlzələlər Böyük Bazarın üzərinə düşmüşdür. İlk yanğın 1515-ci ildə baş vermiş; başqa bir yanğın 1548-ci ildə. Digər yanğınlar 1588, 1618 (Bit Pazarı məhv oldu), 1645, 1652, 1658, 1660 (bu dəfə bütün şəhər məhv oldu), 1687, 1688 (Uzun Çarşıda böyük zərər oldu) 1695 və 1701-ci illərdə kompleksi məhv etmişdir. 1701-ci ilin yanğını xüsusilə şiddətli olub, Böyük Vəzir Nevşehirli Damad Ibrahim Paşanı 1730–1731-ci illərdə kompleksin bir neçə hissəsini yenidən qurmağa məcbur etmişdir. 1738-ci ildə Kızlar Ağası Beşir Ağa Mercan Kapı yaxınlığında (hələ mövcud olan) Fısqı bağışlamışdır.