Március Cave

Марциуш үңгірі — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше тауында, Гереше ландшафттық қорық аймағында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Гереше тауының оңтүстік шетінде, Татабанья қаласының сыртқы аумағында, Кё-хедь жазығының шығыс — оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Ленджел жарылмасының кіреберісінің жанында, одан шығысқа қарай шамамен 15 м жерде, тым тік еңісті бағытталған, ені 1 м, қазылған сипатты, жарық тәрізді және тұрақсыз пішінді кіреберісі бар, ол диаметрі 2 м кішкентай ойықпен жасырылған. Ол тегіс жерде орналасқан орманда, елеусіз карсттық ойықта ашылады.

Ол жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасында, тектоникалық жарық бойымен сіңіп өтетін судың, аязда бөлшектенудің және соңғы бөлікте еруінің әсерімен түзілген. Кіреберіске жақын жерде кішкентай коррозиялық еру іздері, «саусақ ұшы» карр пішіндері байқалады. Толығымен қазылған, шын мәнінде ортасында бір иілісі бар жалғыз құдықтан тұратын үңгірдің ең төменгі нүктесінде бұлыңғыр, толық қалыптаспаған еру пішіндері бар, олар жақын жердегі Ленджел үңгірімен бір генетикаға ие екенін көрсетуі мүмкін. Негізгі жабдықпен және еркін қаралуға болатын үңгірге оңай жетуге болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1991 жылы Марциуш үңгірі деген атпен аталды.

Зерттеу тарихы

Татабанья үңгір зерттеу қоғамының 1991 жылғы есебі бойынша, қоғам 1991 жылы бұл қуысты құжаттандырды. Марциуш үңгірі Ленджел жарылмасы қалыптасқаннан кейін бір жарылым бойымен түзілген. Ленджел жарылмасынан шамамен 10 м жердегі кішкентай опырылманың табанында қазылған қуыс. Генетикалық белгілеріне қарағанда, ол Ленджел жарылмасының қосымша тесігі секілді. Опырылу нәтижесінде түзілген жолдарын Ленджел жарылмасының опырылмасын айналып өту үшін тереңдете түскен жөн болар еді. 1990 жылы Ференци Золтан бастаған қоғам тобы Ленджел үңгірінен 70 м жердегі кішкентай ойықты қазды.

Суды жұтатын нүкте жоғарғы триас дәуіріне тән дахштейн әктасында, Ленджел жарылмасын түзген литокляз бойымен пайда болған. Құйма тәрізді суды жұтатын тесік кезеңдік түрде белсенді, оның суы, ықтимал, Ленджел жарылмасының астындағы жолдарда жоғалады. Қуыс 4 м терең және 6 м ұзын. Жол алып опырылма блоктарының арасымен өтеді, тау жынысы тек кейбір жерлерде ғана бар, сондықтан оны «үңгір» деп атау даулы. Суды жұтатын нүктеде 1970-жылдары шағын ашу жұмысы жүргізілген. Оның фотоқұжаттамасы мен карта құжаттамасы жасалған. Қолжазбаға Полачек Жолт 1991 жылы 1:100 масштабта сызған үңгірдің екі бойлық қима картасы қоса берілген. Карталарды жасау үшін үңгірді Сегеди Ласло мен Полачек Жолт өлшеп-түгендеген. Полигон ұзындығы бойынша ол 6 м ұзын және 5 м терең.

1994 жылғы «Лимеш» басылымында жарияланған, Секей Кинга жазған зерттеуде 4630/59 нөмірлі кадастрлық Марциуш үңгірінің Берталан Кароли жасаған үңгір тізіміне енбегені жазылған. Үңгіртану институтында бұл үңгірдің кадастрлық карточкасы, фотосуреті мен әдеби карточкасы жоқ, бірақ зерттеу карточкасы мен картасы бар.

2001 жылғы 28 қаңтардағы, 23 маусымдағы, 2002 жылғы 23 маусымдағы, 29 желтоқсандағы, 2003 жылғы 23 ақпандағы, 25 мамырдағы, 2004 жылғы 29 маусымдағы, 22 желтоқсандағы, 2006 жылғы 22 қаңтардағы, 30 маусымдағы, 24 қыркүйектегі және 23 желтоқсандағы тексерулердің барлығында Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамының 2007 жылғы жылнамасы бойынша, Ньяри үңгіріндегі жел ағыны жағдайлары Ленджел үңгірі — Ленджел жарылмасы — Марциуш үңгірі жүйесінде байқалғандарға қарама-қарсы. Ленджел үңгірінен оңтүстікке қарай шамамен 50 м, Ленджел жарылмасынан шамамен 20 м жерде орналасқан тік қабырғалы ойпаттың табанынан 1980-жылдардың басынан белгілі Марциуш үңгірі ашылады. 1980-жылдардың басында жүргізілген ашу жұмыстарында оны шамамен 5 м тереңдікке дейін қазған, ал көп мөлшердегі опырылма әрі қарай зерттеуге кедергі жасаған.

2007 жылғы көктемде Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде ашу жұмысын бастады. Кіреберісті тарылтып тұрған үлкен тас блоктарын алып тастап, кіреберістің астындағы қуысты толық қима бойынша кеңейтті. Қазылған материал беткі бетке шығарылды. Жыл соңындағы өлшеу бойынша үңгір 25 м ұзын және 18 м терең. Оның ауасы, Ленджел үңгірі мен Ленджел жарылмасы сияқты, жаз бен күзде өте жоғары көмірқышқыл газ мөлшеріне ие болғандықтан, мамырдың ортасынан қарашаның ортасына дейін ашу жұмысын тоқтатуға тура келді. Үңгірде жарғанат кездеспеді.

2009 жылғы 13 шілдеде Мадияр карст және үңгір зерттеу қоғамының кәсіби зерттеу сапарында қатысушылар Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамының зерттеу аймағындағы бірнеше үміт күттіретін нысанды аралады. Ленджел жарылмасын қарап шыққаннан кейін олар Марциуш үңгіріне, содан кейін Ленджел үңгіріне барды. 2009 жылғы 31 қаңтардағы, 31 мамырдағы, 30 тамыздағы, 31 қазандағы, 30 желтоқсандағы, 2010 жылғы 30 қаңтардағы, 26 маусымдағы, 29 тамыздағы, 30 қарашадағы, 2011 жылғы 30 қаңтардағы, 29 сәуірдегі, 30 шілдедегі және 29 қазандағы тексерулердің барлығында қоғам үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады. 2009 жылғы 28 наурызда кіреберістің астындағы кең құдық бөлігінде үрейленген, ұшып жүрген, түрі анықталмаған бір жарғанат байқалды.

2012 жылғы 29 наурыздағы, 30 маусымдағы, 29 қыркүйектегі, 29 желтоқсандағы, 2013 жылғы 26 қаңтардағы, 3 наурыздағы, 31 наурыздағы, 30 сәуірдегі, 29 маусымдағы, 3 тамыздағы, 29 қыркүйектегі, 27 қазандағы, 2 желтоқсандағы, 2014 жылғы 9 ақпандағы, 8 наурыздағы және 1 шілдедегі тексерулердің барлығында қоғам үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады. 2014 жылғы 26 желтоқсанда үңгірде бір кіші тағалы жарғанат байқалды. 2015 жылы Полачек Жолт үңгірде зерттеу жүргізген жоқ.