Nyári Cave

Ньяри үңгірі — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше тауында, Гереше ландшафттық қорық аймағында орналасқан, кезеңдік түрде жұмыс істейтін суды жұтатын үңгірлердің бірі. Онда жарғанаттар да кездеседі.

Сипаттамасы

Гереше тауының оңтүстік шетінде, Татабанья қаласының сыртқы аумағында, Кё-хедь жазығының шығыс — оңтүстік-шығыс бөлігіндегі орманда орналасқан кішкентай аңғар басында, тік қабырғалы құйма тәрізді опырылманың табанында көлденең бағытталған, ені 1 м, биіктігі 0,6 м, қазылған және тұрақсыз пішінді кіреберісі бар. Ол Ленджел үңгірі мен Ленджел жарылмасынан оңтүстік — оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 150 м жерде, орман жолының жанында орналасқан. Опырылма жазықтың шетіне ойылған кішкентай су ағызу арнасының жоғарғы бөлігінде, арнаның соңында орналасқан. Опырылманың диаметрі 10 м, тереңдігі 3 м.

Кезеңдік түрде белсенді бұл суды жұтатын үңгір жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасында түзілген. Негізгі үңгіршілік жабдықпен және еркін жүруге болады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Ньяри үңгірі деген атпен аталды. Сондай-ақ әдебиетте Ленджел-барланг 3. сз. акная (Полачек, Ба, 2019) және А Ленджел-барланг III.сз. акная (Секей, 1994) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Карст және үңгір зерттеу хабаршысының» 1961 жылғы санында жарияланған, Батó Норберт жазған зерттеуде Ньяри үңгірі Лендваи Акоштың 1979 жылғы қолжазбасы бойынша аталады. Зерттеуде Ленджел үңгірінің бітелген жолдарының бірінің бағыты жақын жердегі опырылған №2 құдыққа қарай меңзейтіні жарияланған, ол 8-деңгей ашылғанға дейін үңгірдің екінші кіреберіс құдығы деп саналған. Бұл болжамды 8-деңгейде күшті сазды бітелістің пайда болуы және осы деңгейде саз ішінен жануар сүйектерінің табылуы да растады.

Кёбанья үңгір зерттеу және тау өрмелеу бөлімшесінің 1979 жылғы есебінде Ленджел үңгірінің маңында, шамамен 100 м диаметрлі шеңберде тағы екі үңгір — Ньяри үңгірі мен Ленджел жарылмасы бар екені жазылған. Ленджел үңгірінен оңтүстікке қарай шамамен 100 м жерде орналасқан Ньяри үңгірі — сазданған, ескірген тесік. Батó мен Лендваи оны Ленджел үңгірінің III-нөмірлі құдығы деп атаған. 1963-1964 жылдары Банкути Ласло оны 8-10 м тереңдікке, тау жынысының басына дейін қазды. 1965 жылы Лендваи Акош опырылма арқылы жүріп, 8 м-ге дейін түсе алды. Онда ашу жұмысын жалғастырған жөн. Қолжазба бойынша, оған қатысты екі әдеби еңбек бар.

1980 жылғы МКБТ есебінде Гереше тауындағы 4630-нөмірлі кадастрлық бірліктің бір бөлігін көрсететін карта жарияланды. Лендваи Акош 1981 жылы жасаған картада №24 деп белгіленген Ньяри үңгірінің географиялық орны көрсетілген. 1981 жылғы «Карст және үңгір» журналының 1-2-жартыжылдық санында Ньяри үңгірінің кадастрлық нөмірі 4630/24 екені жария етілді. 1984 жылы шыққан «Мадиярстан үңгірлері» атты кітаптың ұлттық үңгірлер тізімінде Гереше тауы үңгірлерінің қатарында 4630/24 нөмірлі кадастрлық үңгір Ньяри үңгірі деген атпен көрсетілген. Осы тізімге қоса берілген, Дуназуг тауының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада үңгірдің географиялық орны да белгіленген. 1986 жылғы 11 қаңтардағы тексеру кезінде Вертеш Ласло карст және үңгір зерттеу тобы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

Татабанья үңгір зерттеу қоғамының 1991 жылғы есебі бойынша, бұл — кезеңдік түрде белсенді суды жұтатын үңгір. Оның су жинау алаңы шамамен 1000 м². Ашу жұмысын 1970-жылдардың басында Вертеш Ласло карст және үңгір зерттеу тобы, ал кейінірек Кёбанья үңгір зерттеу және тау өрмелеу бөлімшесі жүргізді. Сол кезде оны шамамен 10 м тереңдікке дейін аралады. Ашу жұмысын қайта бастау орынды болар еді. Үңгірден шамамен 30 м жерде, орман жолының жанында тереңдігі шамамен 1-1,5 м, әлі қалыптасу үстіндегі жас долина бар.

1994 жылғы «Лимеш» басылымында жарияланған, Секей Кинга жазған зерттеуде 4630/24 нөмірлі кадастрлық Ньяри үңгірінің басқа атауы — «Ленджел үңгірінің III-нөмірлі құдығы» екені жазылған. Бұл қуыс Берталан Кароли жасаған үңгір тізіміне енбеген. Үңгіртану институтында бұл үңгірдің кадастрлық карточкасы, картасы мен әдеби карточкасы жоқ, бірақ фотосуреті мен зерттеу карточкасы бар. 2001 жылғы 28 қаңтардағы, 23 маусымдағы, 2002 жылғы 23 маусымдағы, 29 желтоқсандағы, 2003 жылғы 23 ақпандағы, 25 мамырдағы, 2004 жылғы 29 маусымдағы және 22 желтоқсандағы тексерулердің барлығында Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады.

2005 жылы Полачек Жолт үңгірді өлшеп-түгендеп, содан кейін осы өлшеу негізінде үңгірдің жоспар картасын, бойлық қима картасын және көлденең қима картасын сызды. 2006 жылғы 22 қаңтардағы, 30 маусымдағы, 24 қыркүйектегі және 23 желтоқсандағы тексерулерде Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы үңгірде жарғанат жоқ екенін анықтады. Қоғамның 2007 жылғы есебі бойынша, үңгір 1970-жылдары бұрыннан белгілі болған. Сол кездегі зерттеулерде оған 8-10 м тереңдікке дейін жеткен делінеді, бірақ бұл дерек 2007 жылғы ашу нәтижелеріне қарағанда шындыққа жанаспайды. Шөгіндінің сипатына қарағанда, оның тереңдігі ең көбі 5 м болуы мүмкін еді.

2007 жылдың соңында қоғам мүшелері үңгірде ашу жұмысын бастады. Опырылмалы кіреберісті тазалап, сәл кеңейтіп, сол кездегі ені 0,5-1 м, ұзындығы 5 м, тереңдігі 3 м, тік еңісті еңбектеп жүру жолының табанын толық қима бойынша тереңдете бастады. Төмен қарай бірте-бірте 3 м енге дейін кеңейетін жолдың ұзындығын 8,5 м-ге, тереңдігін 6 м-ге жеткізді. Қазылған материал беткі бетке шығарылды.

Әрі қарай ашу жұмысы тұрғысынан үміт күттіретіні — бұл үңгірдегі жел ағыны жағдайлары Ленджел үңгірі — Ленджел жарылмасы — Марциуш үңгірі жүйесінде байқалғандарға қарама-қарсы, себебі мұнда қыста күшті сыртқа желдету байқалады. Үңгірдің бұрынғы жарғанат тұрғылықтылығы туралы дерек болмағандықтан, 2007 жылғы 7 қазанда соңғы нүктенің жанында екі кіші тағалы жарғанаттың бар екені байқалғаны қызық. Жарғанаттар үңгірді, ықтимал, күзгі ауыспалы баспана ретінде пайдаланған.