Lengyel Pit

Ленджел жарылмасы — Дуна-Ипой ұлттық паркінің құрамындағы Гереше тауында, Гереше ландшафттық қорық аймағында орналасқан, әсерлі кіреберісі бар үңгір. Оның жолдарында жарғанаттар да кездеседі.

Сипаттамасы

Гереше тауының оңтүстік шетінде, Татабанья қаласының сыртқы аумағында, Кё-хедь жазығының шығыс — оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Ленджел үңгірінен шамамен 30 м жерде оның қоршаумен қоршалған, тік бағытталған кіреберісі бар. Табиғи сипатты әрі тұрақсыз пішінді, мөлшері 7,5×3,5 м кіреберіс тегіс жердегі орманда орналасқан.

Жарылма тәрізді кіреберіс құдығының ені 3,5 м, ұзындығы 7 м. Оның табанын 17,5 м тереңдіктегі тау жынысы құрайды. Құдықтың 14,5 м тереңдігінде қысқа өткел тереңдігі 7,5 м Ак-құдықтың басына апарады. Оның табанынан басталатын тар әрі ирелеңді, кішкентай сынықтармен сатылап төмен түсетін жол Ту-мұржасының төменгі бөлігіне жетеді. Мұржа 12 м биік, оның жоғарғы жағында қысқа қосалқы жолы бар. Мұнда әдемі сталактит түзілімдері байқалады. Мұржаның табанынан көлденең басталатын, ені 0,6-1,2 м, орташа биіктігі 0,8 м, бірнеше рет бағыт өзгертетін жол 17 м өткен соң тарылумен аяқталады.

Үңгір жоғарғы триас дәуіріне тән қалың қабатты дахштейн әктасының солтүстік-шығыс — оңтүстік-батыс, солтүстік-батыс — оңтүстік-шығыс және шығыс-батыс бағытты жарылым сызықтары бойымен, ықтимал, карст суы деңгейінен төмен еру нәтижесінде түзілген. Оның құмды-қиыршықтасты шөгіндісіне қарағанда, кейінірек қысқа уақытқа суды жұтатын тесік ретінде де қызмет еткен болуы мүмкін. Ондағы ауа температурасы орташа алғанда 7 °C шамасында, бірақ төменгі бөлігінде де 4-9 °C аралығында өзгереді. Бұл қыс мезгілінде пайда болатын өте күшті сорылатын ауа ағынына байланысты. Ауаның көмірқышқыл газ мөлшері жаз бен күзде шамамен 5 көлемдік % жетеді. Күшті жауын-шашын кезінде қарқынды тамшылау мен ағу басталады. Ту-мұржасының табанында және соңғы нүктедегі жолда үлкен шалшықтар да пайда болады.

Гереше үңгір зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Ленджел жарылмасында жарғанат бақылауларын жүргізіп, топ мүшелері 2 жарғанат түрінің — кіші тағалы жарғанат пен Наттерер жарғанатының — бар екенін анықтады. Бақылау деректері мен кейде кездесетін жаңа нәжіс іздеріне қарай, үңгір түр саны мен саны аз, кездейсоқ қысқы жарғанат баспанасы болып саналады.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Ленджел жарылмасы деген атпен аталды. Атауындағы «ленджел» сөзі жанындағы Ленджел үңгіріне байланысты қойылған. Сондай-ақ әдебиетте II.сз. акная (Лендваи, 1979), Ленджел-барланг II.сз. акная (Юхас, 2007), А Ленджел-барланг II.сз акная (Лендваи, 1979), Ленджел-барланг II.сз.акная (Секей, 1994) және Сакадек-барланг (Лендваи, 1979) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Карст және үңгір зерттеу хабаршысының» 1961 жылғы санында жарияланған, Батó Норберт жазған зерттеуде Ленджел жарылмасы Лендваи Акоштың 1979 жылғы қолжазбасы бойынша аталады. Зерттеуде Ленджел үңгірінің бітелген жолдарының бірінің бағыты жақын жердегі опырылған №2 құдыққа қарай меңзейтіні жарияланған, ол сегізінші деңгей ашылғанға дейін үңгірдің екінші кіреберіс құдығы деп саналған. Бұл болжамды сегізінші деңгейде күшті сазды бітелістің пайда болуы және осы деңгейде саз ішінен жануар сүйектерінің табылуы да растады. «Карст және үңгір зерттеу хабаршысының» 1967 жылғы санында жарық көрген, Лендваи Акош жазған басылым бойынша, Ленджел үңгірінің кіреберісінің жанында тағы екі зерттеу орны — №1 және №2 құдық бар. №1 құдық Ленджел үңгірінен 80 м, №2 құдық 170 м жерде орналасқан. Екеуі де өте опырылмалы, қауіпті жұмыс орны, бірақ Ленджел үңгірінің ауа алмасуы үшін өте маңызды 2-ші, мүмкін 3-ші кіреберісті дәл осы құдықтардан ашуға болады деп болжанады.

1974 жылғы «Карст және үңгір зерттеу хабаршысында» жарияланған хабарламада Фенеш Элек үңгір зерттеу тобының 1974 жылғы 8-14 сәуір аралығында Ленджел үңгірінің маңында жұмыс істегені жазылған. (Лендваи Акоштың 1979 жылғы қолжазбасында басылымның осы бөлігі Ленджел жарылмасына қатысты екені айтылған.) МКБТ есебінің 1975 жылғы бірінші жартыжылдық томында жарияланған топ есебі бойынша, Фенеш Элек үңгір зерттеу бөлімшесі 1974 жылы Ленджел үңгірінің 1- және 2-нөмірлі құдықтарын қазды, бірақ бөлімше мүшелеріне опырылманың арасынан тек 2-3 м тереңірек жетуге ғана қол жеткізілді.

Кёбанья үңгір зерттеу және тау өрмелеу бөлімшесінің 1979 жылғы есебінде Ленджел үңгірінің маңында, шамамен 100 м диаметрлі шеңберде тағы екі үңгір — Ньяри үңгірі мен Ленджел жарылмасы бар екені жазылған. 4630/23 нөмірлі кадастрлық Ленджел жарылмасы Ленджел үңгірінен оңтүстікке қарай шамамен 30 м жерде орналасқан. Ұзындығы 7-8 м, ені 4-5 м, биіктігі 2,5 м үңгір залының опырылуы. Табанына құлаған тастарды бөлімше көбіне алып тастаған. 1973 жылдар шамасында үңгірде басқалар да жұмыс істеген болуы мүмкін. Оның батыс жағындағы төмен түсетін мұржаны екі алып жартас блогы бөгеп тұрған, оларды бөлімшенің үңгір зерттеушілері қазу арқылы айналып өткен. Мүшелер жалғасатын бір жарықты 4-5 м ұзындыққа дейін қазды. Бұл әрі қарай ашу жұмысы тұрғысынан үміт күттіреді. Батó Норберт пен Лендваи Акош оны №2 құдық деп те атаған. Үңгірдің басқа атаулары — «Ленджел үңгірінің II-нөмірлі құдығы» және Сакадек-барланг (Лендваи, 1965).