Grand Bazaar

Grand Bazaar (түрікше: Kapalıçarşı, «Қапталған базар» деген мағынада; сондай-ақ Büyük Çarşı, «Үлкен базар» деген мағынада) Истанбулда әлемдегі ең үлкен және ең ескі қапталған базарлардың бірі болып табылады, 61 қапталған көше және жалпы ауданы 30 700 м2 болатын 4 000-нан астам дүкенімен, күн сайын 250 000-ден 400 000-ге дейінгі қонақтарды тартады. 2014 жылы ол жыл сайын 91 250 000 қонақпен әлемдегі ең көп келушілері бар туристік нысандардың №1 тізіміне енгізілді. Истанбулдағы Grand Bazaar әлемдегі алғашқы сауда орталықтарының бірі ретінде жиі қарастырылады.

Орналасуы

Grand Bazaar Истанбулдың қорғанды қаласының ішінде, Фатих ауданында және бірдей атаумен (Kapalıçarşı) аталатын ауданында орналасқан. Ол Бейазит және Нуруосмание мешіттері арасында батыстан шығысқа дейін созылады. Базарды Султанахмет пен Сіркечиден трамвайлар (Beyazıt-Kapalıçarşı аялдамасы) арқылы оңай жетуге болады.

Тарихы

Болашақ Grand Bazaar-дың негізгі құрылысын 1455/56 қысында, Константинопольдің османлы жаулап алуынан кейін басталды және Истанбулдағы экономикалық гүлденуді ынталандырудың кең ауқымды бастамасының бөлігі болды. Сұлтан Мехмед II Константинопольдегі сарайының жанында мата және зергерлік бұйымдарды саудалауға арналған ғимарат тұрғызды. Оны Cevâhir Bedestan («Тасқа арналған Бедестен») деп атады және османлы түрікшесінде Bezzâzistan-ı Cedîd («Жаңа Бедестен») деп те белгілі болды. Bedesten сөзі парсыша bezestan сөзінен алынған, ол bez («маталар») сөзінен туындаған және «маталар сатушылар базары» деген мағынаны білдіреді. Бұл ғимарат – турікше İç («Ішкі»), Antik («Ежелгі») немесе Eski («Ескі») Bedesten деп аталып, Истанбулдың үшінші төбесінің еңісінде, Константин мен Теодосийдің ежелгі форумдары арасында орналасқан. Ол сондай-ақ бірінші сұлтанның сарайы, Ескі Сарай (Eski Saray) жанында, сол жылдары құрылып жатқан, және Византия дәуірінде қаланың наншы кварталы болған Artopoleia (грекше Ἀρτοπωλεῖα) маңында орналасқан.

Бедестеннің құрылысы 1460/61 қысында аяқталған және ғимарат Иса Патшалық мешіті (Hagia Sophia Mosque) вақфына берілген. Құрылыс кірпіштерін талдау оның құрылымының көп бөлігі 15‑шы ғасырдың екінші жартысына тиесілі екенін көрсетеді, дегенмен Шығыс қақпасының (Kuyumcular Kapısı) үстінде орналасқан, Комниен дәуірінің бүркітін бейнелейтін Византия рельефі бірнеше ғалымдар тарапынан ғимараттың Византия құрылымы екендігі дәлелі ретінде қолданылған.

Бедестеннің жанындағы, түрік тілінде Esir Pazarı деп аталатын базарда құл саудасы белсенді болған, бұл дәстүр Византия дәуірінен жалғасқан. Жақын маңдағы басқа маңызды базарлар – екінші қол базары (Turkish: Bit Pazarı), «Ұзын базар» (Uzun Çarşı), грек тіліндегі Makros Embolos (Μακρὸς Ἔμβολος, «Ұзын портик») сәйкес, Константин форумы мен Алтын мүйіз арасындағы төменге созылған ұзын портикалы сауда орталығы, ол қаланың негізгі базар аудандарының бірі болған, ал ескі кітап базары (Sahaflar Çarşısı) 1894 жылғы Стамбул жер сілкінісінен кейін ғана Базардан Бейазид мешіті маңындағы қазіргі көркем орынға көшірілген.

Кейінірек – басқа дереккөздерге сәйкес, бұл 1545 жылы Сұлейман I ханның кезінде болған – Мехмед II тағы бір жабық базар салған, «Сандал Бедестен» (атауы Бурсада тоқыма түріндегі сандал ағашының түсіне ұқсас жіптен алынған), сондай-ақ Küçük («Кішкентай»), Cedit немесе Yeni («Жаңа») Бедестен деп те аталған, ол бірінші базардың солтүстігінде орналасқан.

Сандал Бедестені салғаннан кейін мата саудасы сол жерге көшті, ал Джевахир Бедестені сәнді тауарлар саудасына арналған болды. Бастапқыда екі ғимарат оқшауланған болатын. 16‑шы ғасырдағы француз саяхатшысы Пьер Гилльге сәйкес, олардың арасында және Бейазид мешіті арасында шіркеулердің қалдықтары мен үлкен цистерна орналасқан. Алайда, тез арада көптеген сатушылар олардың арасында және айналасында дүкендерін ашты, сондықтан тек саудаға арналып, толық бір аудан пайда болды.

XVII ғасырдың басында Ұлы базар өз соңғы пішініне жеткен болатын. Үш континентте орналасқан Осман империясының кең ауқымы және Азия мен Еуропа арасындағы жол байланысын толық бақылауы базар мен оның айналасындағы хан немесе караван-сарайларды Жерорта теңіз саудасының орталығына айналдырды. Бірнеше еуропалық саяхатшылардың айтуынша, сол уақытта және XIX ғасырдың бірінші жартысына дейін базар Еуропада тауарлардың молшылығы, әртүрлілігі және сапасы бойынша бәсекелессіз болды. Сол кезде еуропалық саяхатшылардан біз Ұлы базардың квадрат жоспары бар екенін білеміз, ортасында екі перпендикуляр негізгі жол қиып, үшінші жол сыртқы шекара бойымен жүрді. Базарда 67 жол (әрқайсысы белгілі бір тауар сатушылардың атымен аталған), күнделікті намазға арналған бірнеше алаң, 5 мешіт, 7 бұлақ, таңертең ашылып, кешке жабылатын 18 қақпа болды. Шамамен 1638 жылы түрік саяхатшы Евлия Челеби базар мен оның әдет-ғұрыптары туралы ең маңызды тарихи сипаттаманы берді. Дүкендердің саны 3 000-ге, сонымен қатар айналасындағы хан-караван-сарайларда 300-ге жетті, олар екі немесе үш қабатты, ішкі порталы бар ішкі ауласымен, онда тауарларды сақтау және саудагерлерді орналастыру мүмкіндігі болды. Сол кезеңде қаладағы дүкендердің оннан бір бөлігі базар мен оның айналасында шоғырланған болатын. Барлық осыға қарамастан, сол уақытта базар әлі жабылмаған еді.

Қайталанатын апаттар, өрттер мен жер сілкіністері Үлкен базарға соққы берді. Алғашқы өрт 1515 жылы болды; тағы біреуі 1548 жылы. Басқа өрттер кешені 1588, 1618 (сол кезде Bit Pazarı жойылды), 1645, 1652, 1658, 1660 (сол кезде бүкіл қала қиратылды), 1687, 1688 (Uzun Çarşı-ге үлкен зақым келді) 1695 және 1701 жылдары болды. 1701 жылғы өрт әсіресе қатаң болды, сондықтан Үлкен визирь Nevşehirli Damad Ibrahim Pasha кешеннің бірнеше бөлігін 1730–1731 жылдары қайта салуға мәжбүр болды. 1738 жылы Kızlar Ağası Beşir Ağa Mercan Kapı маңындағы (әлі бар) фонтанды қайырымдылыққа бөлді.