Ota darvoza

Ота дарбазасы (өзбекче: Ota darvoza) — Өзбекстандын Хива шаарындагы, дубал менен курчалган ички шаар Ичан-Каланын батыш дарбазасы. Ал 1828–29-жылдары Оллокулихандын бийлиги мезгилинде курулган жана Шермухаммад дарбазасы деп да аталат. Ота дарбазасы Өзбекстан Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан «Адамзаттын материалдык эмес маданий мурасынын тизмесине» киргизилип, анын маданий маанилүүлүгү таанылган. Мындан тышкары, ал Хива шаарынын тарыхый мурасынын бир бөлүгү катары ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурас тизмесине да кошулуп, анын тарыхый маанилүүлүгүн белгилейт.

Тарых

Хива шаарында жайгашкан Ота дарбазасы 1828–1829-жылдары Оллокулихандын бийлиги мезгилинде курулган. Дарбазанын ичинде 13 соода дүкөнчөсү жана ачык абадагы базар болгон. Дарбазанын оң тарабында Мухаммад Амин Хан медресеси жайгашкан, ал эми сол тарабында хандын эски сарайы турат.

Ота дарбазасы сыяктуу шаар дарбазалары коргонуу системасынын бир бөлүгү болгон. Мисалы, аларда өтмөктүн эки тарабында кароол мунаралары болгон, ал эми дарбазанын үстүндө ачык аянт болгон.

Дарбазанын ичинде жашоо жайлары жана казына (салык жыйноочу жай), ошондой эле дарбазачы үчүн бөлмө болгон. Дарбазанын өлчөмү жана структурасы Хивада XIX кылымда курулган башка дарбазалар менен окшош болгон. Дарбазанын аркаларынын формасы кыштардын салмагын эске алып, курулуштун туруктуулугун камсыздоо үчүн долбоорлонгон. Аркаларга чопо кыштардын катмарлары кошулган. Кичине күмбөздөр «давра» жана «балха» ыкмалары менен курулган. Мындан тышкары, дарбазанын ички бөлүгү суу түтүктөрү менен жабдылган. Ота дарбазасынын баштапкы жыгач эшиктери сакталган эмес, алар 1920-жылы алынып салынган. Дарбаза 1974–1978-жылдары архивдик материалдардын негизинде кайра курулган.

Архитектурасы

Ота дарбазасы туура тик бурчтук формадагы (17,50×15,40 м) дарбаза имаратына ээ, ички бөлүгү узунчак, эки чоң күмбөз менен (диаметри 15,07 м) жабылган. Дарбаза имаратынын ичинде ачык дайре бар, дарбазанын үстүндөгү күмбөздүү бөлмөлөр дарбазачылардын жашоо жайы катары кызмат кылат. Бөлмөлөрдүн бири камерага алып барат, андан спираль тепкич жерге түшөт. Дарбазанын фронтону бийик жана ар бир тарабында эки чоң гүлдүү оймо менен кооздолгон. Фронтондун учтуу аркалары гүлдүү оймолорго жана геометриялык долбоорлорго, ошондой эле тегерек чекиттердин ичиндеги сегиз учтуу жылдыз мотивдерине ээ. Оң эшикте арабча «Аль-Ихляс» сүрөсү, ал эми сол эшикте «Калима шахада» — «Ля илаха иллаллоху Мухаммадур Расулуллох» жазылган. Бирок бул эшиктер баштапкы эшиктер эмес; алар мурда 1850–1851-жылдар аралыгында курулган Мухаммад Амин Бахадур Хандын Хивадагы Ангарик сарайында орнотулган болгон. 1978-жылы дарбаза дүкөн катары колдонулууга ылайыкташтырылган.