Kalta Minor

Калта-Минор — Хивадагы эстелик минарети. Ал Мухаммед Амин хан медресесинин алдыңкы тарабында жайгашкан жана кээде анын бир бөлүгү катары каралат.

Тарых

Калта-Минорду Хива хандыгынын ханы Мухаммед Амин Бахадур хан мусулман дүйнөсүндөгү эң чоң жана эң бийик минарет катары курдурган.

Долбоор боюнча минараттын бийиктиги 70–80 метр болушу керек эле, ал эми диаметри бийиктик менен курч төмөндөөгө тийиш болгон, бул минараттын туруктуулугун жогорулатышы керек болчу. Мухаммед Амин хан атүгүл Индиядагы 73 метрлик Кутб-Минардан ашып, дүйнөдөгү эң бийик минарет куруу чечимине да келген. Анын негизинин диаметри 14,2 метр. Кээ бир булактарда анын бийиктиги 110 метрге жетиши пландаштырылганы айтылат.

Курулуш 1852-жылы башталып, минараттын бийиктиги 29 метрге жеткенде, 1855-жылы кескин токтоп калган. Хивалык тарыхчы жана жазуучунун айтымында, курулуш Мухаммед Амин хандын 1855-жылы Сарахс жанындагы салгылашта каза болушу менен аяктала элек калган.

Тарыхчы Мулла Олим Максум Ходжа минаратты куруу тууралуу өзүнүн «Түркстан тарыхы» аттуу эмгегинде мындай деп жазган:

«Медресе бүткөндөн кийин Мухаммед Амин хан медресенин жанына эң бийик минарет куруунуга буйрук берген. Минараттын курулушу жүрүп жатканда (1855), Мухаммед Амин хан Иранга аскер жиберип, салгылашта шейит болгон, натыйжада хан баштаган минарет аяктала электе калган».

Минарет хивалык акын, тарыхчы жана мамлекеттик ишмер Мухаммед Риза Огахийдин көз алдында курулган. Мухаммед Амин хан минаретинде Огахийдин 16 тарыхый ыр саптарынын 12си жазылган. Ичиндеги жыгач тепкич бир нече жолу оңдолгон. Реставрация учурунда баштапкы түрүндө калыбына келтирилген жазуу минаретти бейиште өсүүчү Тубо дарагына салыштырат жана аны асман күмбөзүн кармап турган мамы деп атайт. Огахий минараттын бүтүшүнө карата бир нече поэтикалык датаны жазган. Алардын бири минараттын үстүндөгү кооз сырдалган кыштарда жазылган. Бул жазуулар советтик доордо бузулуп, айрылып түшкөн. Өзбекстан көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин, бул жазуулар Огахийдин кол жазмасы аркылуу табылып, калыбына келтирилген. Тамгаларды уста Рустам Тохиров калыбына келтирген. Калта-Минор өзүнүн бүтпөй калгандыгы, ошондой эле өзгөчө кооздуктары менен белгилүү. Ал толугу менен сырдалган кыш менен капталган жападан жалгыз минарет.

Архитектура

Минаретти кооздоодо геометриялык накыштар кеңири колдонулган. Экинчи кабаттан минараттын үстүнө чыгууга болот. Ичинде жогору көтөрүлүүчү жыгач тепкич бар. Тепкич бир нече жолу оңдолгон. Кооздоодо ак, жашыл, көгүш кыштар колдонулган (көгүш кыштардын көп колдонулушунан улам ал көк минарет деп да аталат). Хиванын 2500 жылдыгына карата (1996–97), Калта-Минордун үстүңкү бөлүгүнөн түшүп калган сырдалган кыш жазуулары «Хаёт» акционердик коомунун негиздөөчүлөрү тарабынан толугу менен калыбына келтирилип, Огахийдин фарсы тилиндеги «насталик» жазуулары да калыбына келтирилген. Тамгаларды уста Рустам Тохиров калыбына келтирген. Калта-Минор өзүнүн бүтпөй калгандыгы, ошондой эле өзгөчө кооздуктары менен белгилүү. Ал толугу менен сырдалган кыш менен капталган жападан жалгыз минарет.