Keleti quarry No 5 Cave

Keleti-kőfejtő 5‑sonli gʻor Budapeshtning III‑rayonida, Duna–Ipoly Milliy Parkda joylashgan Budayi Tabiatni muhofaza qilish hududida joylashgan gʻorlardan biridir.

Tavsifi

Budayi termal‑karsrtning sharqiy qismida, Mátyás‑togʻ DK‑i, tark etilgan, ikki qavatli gʻor qazib olishning yuqori qatlamida, É‑i togʻsimon devor DK‑ga qaragan, oʻrtasida, taxminan 20 m balandlikda, masofadan ham koʻrinadigan, uchta, bir‑biri yaqin, teshik‑shaklidagi kirish joyi mavjud. Yaqinidagi Keleti‑kőfejtő 3‑sonli gʻor va Keleti‑kőfejtő 4‑sonli gʻor ustidan oʻng tomonga kirish joylari ochiladi. K‑i kirish 40 sm kenglikda va 1,5 m balandlikda. Oʻrtadagi kirish 65 sm kenglikda va 1,4 m balandlikda. Ny‑i kirish 55 sm kenglikda va 55 sm balandlikda. Kirish joylari tabiiy xususiyatga ega, lekin qazib olish tufayli ochilgan, toʻrtburchak shaklida va gorizontal oʻq yoʻnalishida.

Yuqori eosen kreta, Szépvölgyi Kreta Formatsiyasida shakllangan. Tektonik yoriq boʻylab chuqurlikdan chiqayotgan issiq suvlar karsrt suv sathidan past eriyishi natijasida hosil boʻlgan. Uchta shar‑shox birikishi bilan yaratilgan. Shar‑shoxlar gʻorning gidrotermal paydo boʻlishini koʻrsatadi. Bir qavatli, gorizontal gʻorning xos boʻlim turlari doira va ellips boʻlimlari. Shar‑shoxlar devorida deyarli bir xil balandlikgacha karfiy‑shaklidagi, noʻxat toshli qoldiq va limonit ham uchraydi. Bu eski suv sathining balandligini bildiradi. Boshqa shakllar yoʻq.

Markaziy kirishning tashqi tomonida bir vetrotükör mavjud. Qoplovchi toshdan tayyorlangan fosilllar, qoʻy hayvonlar, Pecten turlari gʻor ichida koʻrinadi. Gorizontal yoyilishi 6 m. Pol tekis, porloq, bosilgan, qisman yaproq barglari bilan qoplangan. Gʻorning shiftida chizishlar, chizmachalar, izlar bor, gʻorni qiyin yetib borishiga qaramasdan. Juda singan va qulab tushuvchi tosh tufayli gʻorga pastdan chiqish tavsiya etilmaydi. Yuqoridan kirishlarga tushish maʼqul, bu uchun uzoqdagi tutashish imkoniyati sababli kamida 25–27 m uzunlikdagi arqon kerak. Oson, gʻor yoʻli asosiy jihozlarsiz yurilishi mumkin.

2004‑yilda birinchi marta Keleti‑kőfejtő 5‑sz. gʻori adabiyotda shu nom bilan keltirilgan. Keleti‑kőfejtő 5‑sz. gʻori adabiyotda 5‑sonli gʻor (Acheron 1993), 5‑sonli sz. gʻor (Fehér, Fritz 1996), 5‑sz. gʻor (Kárpát 1984), 5.sz. gʻor (Kárpát 1984), 5‑sz. boʻshliq (Kárpát 1983), Keleti kőfejtő 5‑sz. gʻori (Gazda 2004) va Keleti‑kőfejtő 5‑sz. gʻori (Leél‑Őssy 1995) nomlari bilan ham uchraydi, shuningdek, Mátyáshegyi 8‑sziklaüreg (Bertalan 1976) va Mátyás‑hegyi 8‑sz. sziklaüreg (Kordos 1984) nomlari ham Keleti‑kőfejtő 5‑sz. gʻor nomining variantlari boʻlishi mumkin.

Tadqiqot tarixi

Yaqin atrofda yashovchi, qariyalar aytishicha, togʻ koni faoliyatda boʻlganida togʻ koni yer sathida koʻp boʻshliqlar boʻlgan. Yuqori kon maydonining devorida joylashgan koʻplab kichik gʻorlar va koʻplab gʻor koʻrsatkichlari, shakllanishi, togʻ qazib olish katta gʻorni yoʻq qilganini yoki katta gʻorning yuqori qismini yoʻq qilganini koʻrsatadi. Hozir koʻrinadigan gʻorlar shu katta gʻorning qolgan qoldiqlari. 1943‑yilgi Gʻorlar dunyosidan maʼlumki, Bertalan Károly va Albert Béla, Budaning atrofidagi gʻorlarni tizimli ravishda oʻrganish doirasida, Mátyás‑hegy va Kecske‑hegy togʻ konlarida joylashgan 14 ta kichik boʻshliqni tekshirishgan.

1957‑yilgi Geografik Xabarida, Leél‑Őssy Sándor tomonidan yozilgan tadqiqotda, matyas‑togʻdagi katta tosh qazishma boʻshliqlari, nummulitesli ohaktarda paydo boʻlganligi aytilgan. Tadqiqotda, Budapeşt togʻlaridagi gʻorlarning geografik joylashuvini koʻrsatadigan xaritada, Matyas‑togʻdagi katta tosh qazishma boʻshliqlarining geografik joylashuvi koʻrinadi. (Ushbu boʻshliqlar xaritada, suvli kelib chiqishi boʻlgan gʻorlarga kiradi.) 1958‑yilda nashr etilgan “Budapeşt tabiat tasvirlari” kitobida, Matyas‑togʻning D‑ga qaragan katta tosh qazishma devorida suvli kelib chiqishi boʻlgan boʻshliqlar borligi yozilgan. 1961‑yilda Vitéz András va Pap Miklós tomonidan tahrirlangan “Budapeşt” kitobida, Matyas‑togʻning DK‑tomoni tomonida joylashgan tosh qazishmada sayyohlar boʻshliqlarni koʻrishi mumkin, ular Matyas‑togʻ‑gʻorga oʻxshash, lekin kichik oʻlchamli.

1963‑yilgi Karszt va Gʻor Tadqiqot Maʼlumotnomasida nashr etilgan hisobotda, BEAC Gʻor Tadqiqot Guruhining 1962‑yilda Matyas‑togʻning K‑tomoni tosh qazishmasini oʻrganishi aytilgan. Tosh qazishma tosh devorida bir necha teshik koʻrinadi, ulardan ikkitasi (hozirgi holatiga koʻra) gʻor deb atalishi mumkin. Ularning tadqiqoti bilan hali hech kim shugʻullanmadi. Láng Gábor geolog u boʻshliqlarni xaritaladi. Xos toʻp shaklidagi boʻshliqlar ularning suvli kelib chiqishini koʻrsatadi. Eng kattasining diametri taxminan 4 m. Barit‑gʻorni oʻrganishdan tashqari, yana ikki joyda ham tadqiqot istiqbolli deb hisoblanadi.

1964‑yilgi Karszt‑ va Barlankutatish Maʼlumotnomasi boʻyicha Budapesht III‑tumanida joylashgan Mátyás‑tepadagi, Dunyoga qaragan tosh qazmasida, 1963‑yilda uzoqdan maʼlum boʻlgan gʻovak qoldiqlari topilgan. Gʻovak tizimi gʻumboshli xonalar va gidrotermal yoriqlardan iborat. BEAC Tabiat sayohat boʻlimi Barlankutatish guruhi aʼzolari 1962‑yildan boshlab qazmaning baʼzi nuqtalarida izlanish ishlarini olib bormoqda. 1963‑yilda, taxminan 200 soat ishlash orqali bir necha joyda oldinga siljish mumkinligini koʻrishdi. Vaziyatni ijobiy deb hisoblashdi, lekin natijaga erishish uchun koʻp mehnat kerak boʻladi. 1964‑yilda qazmada izlanish ishlarini davom ettirishni rejalashtirishdi. Joyning toshshunoslik va mineralogik tahlilini, hududning aniq oʻlchovini, balandlik belgilashini va xaritalashini boshlashdi. Xarita tuzish ishlarini albatta bahorda yakunlashadi.

1966‑yilda nashr etilgan “Budai‑togʻlar yoʻl qoʻllanmasi” nomli kitobda Mátyás‑tepadagi boshqa (DK‑i) tosh qazmasida (Mátyás‑tepa‑barlag qazmasida emas) ham kichik barliq gʻovaklar mavjudligi yozilgan. Bu tosh konida 9 ta gʻova tanilgan. 1972‑yilgi Karszt va Barlangda 1972‑yil 24‑aprel kuni (Budapesht Politsiya bosh qoʻmitasining soʻrovi boʻyicha), yoʻqolganlarni topish maqsadida, Barlang Qutqaruv Xizmati aʼzolari Mátyás‑tepaning sharqiy tosh qazmasining gʻovaklarini tekshirishdi.