Keleti quarry No 3 Cave

Keleti-kőfejtő 3‑sonli gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkda joylashgan Budai Tabiatni Himoya Zonasida, Budapesht 3‑rayonda joylashgan gʻorlardan biridir.

Tavsifi

Budaning termal karsrt K‑qismida, Mátyás-tepad DK‑qismida, tark etilgan, ikki qavatli gʻarovining yuqori qatlamida, tosh devorning oʻrtasida, 7–8 m nisbiy balandlikda joylashgan, allaqachon uzoqdan koʻrinadigan, oval, keng, tabiiy xususiyatli, lekin sunʼiy ochilgan, gorizontal oʻq yoʻnalishidagi, DK tomon ochiluvchi, 6,2 m keng va 2,1 m balandlikdagi kirish. Keleti-kőfejtő 3‑sonli gʻor Keleti-kőfejtő 4‑sonli gʻorning ustida, chap tomonga 4 m masofada ochiladi. Kirish atrofida koʻp joyda qiyshaygan, hujayralik. Gʻorning gorizontal yoyilishi 12 m. Yuqori eosen kalsiyda, Szépvölgyi Kalsiy Formatsiyasida shakllangan. Tektonik yoriq boʻylab chuqurlikdan chiqayotgan yer osti suvlari aralash korroziyasi tufayli hosil boʻlgan.

Kirish qismidan tor va pastga olib boruvchi yoʻlak orqali pastki qavatga yetish mumkin. Kirishdan baroqning eng koʻrkam qismi, deyarli toʻgʻri sferik shakldagi xona, 4–4,5 m diametrli sfera boʻshligʻi joylashgan. Bu yerda eng koʻp shakllanishlar topiladi. Boroqda xos boʻlgan yoriq turlari – doira va ellips yoriq turlari. Boroqda kuzatiladigan sfera boʻshligi, sfera usti, toʻlqinli yuzali tomchiliksimon oqim, tomchiliksimon zaharlanish, noʻxat tosh va gullab oʻxshash noʻxat tosh. Noʻxat toshlar maʼlum bir chiziqgacha shakllangan boʻlib, bu eski suv sathining balandligini koʻrsatadi. Pol tozalangan va quruq, loyli, togʻ jinslari boʻshligʻi bilan toʻldirilganligi sababli boroq changli. Tashqi qismda tutashgan jinsdan ajralib chiqqan qadimgi qoldiqlar, lichen hayvonlari, Pecten turlari koʻrinadi. Unda yozda yarimshoxlar ham uchraydi. Togʻni tırmanish orqali kirish mumkin. Yaqinlashishda arqon bilan xavfsizlikni taʼminlash tavsiya etiladi. Oson yuriladigan, yopilmagan boroq erkin, boroq yurish asosiy jihozlari bilan tashrif buyurilishi mumkin.

2004-yilda birinchi marta Keleti-kőfejtő 3. sz. barlang nomi bilan boroq adabiyotida paydo boʻldi. Keleti-kőfejtő 3. sz. barlang adabiyotida 3‑sonli boroq (Acheron 1993), 3‑sonli boroq (Fehér, Fritz 1996), 3‑sonli boroq (Kárpát 1984), 3.sz. boroq (Kárpát 1984), 3. sz boroq (Kárpát 1992), 3. sz. boʻshliq (Kárpát 1983), Keleti kőfejtő 3.sz. barlang (Gazda 2004), Keleti-kőfejtő 4. sz. barlangja (Leél-Őssy 1995), Kupolás-barlang (Leél-Őssy 1995), Mátyás-hegyi DK-i kőfejtő 3.sz. barlangja (Kárpát 1983) va Mátyás-hegyi-DK-i kőfejtő 3.sz. barlangja (Kárpát 1983) nomlari bilan ham ataladi. Ehtimol, Mátyáshegyi 5. sziklaüreg (Bertalan 1976) va Mátyás-hegyi 5. sz. sziklaüreg (Kordos 1984) nomlari Keleti-kőfejtő 3. sz. barlangning nom variantlari hisoblanadi.

Kutatıştarixi

Yaqin atrofda yashovchi, qariyalar aytishicha, togʻ koni faoliyatda boʻlgan paytda kőfejtőning asosiy sathida koʻplab boʻshliqlar boʻlgan. Yuqori kon maydonining devorida joylashgan koʻplab kichik boroqlar va koʻplab boroq koʻrsatkichlari, shakllanishlari kő qazib olish katta boroqni yoʻq qilganini yoki katta boroqning yuqori qismini yoʻq qilganini koʻrsatadi. Hozir koʻrinadigan boroqlar shu katta boroqning qolgan qoldiqlari. 1943‑yilgi Barlangvilágból maʼlum boʻlishicha, Bertalan Károly va Albert Béla, Budaning atrofidagi boroqlarni tizimli ravishda oʻrganish doirasida, Mátyás-hegy va Kecske-hegy kőfejtőlaridagi 14 ta kichik boʻshliqni tekshirishgan.

1957‑yilgi Geografik Xabarida, Leél‑Őssy Sándor tomonidan yozilgan tadqiqotda, Matyas‑togʻidagi katta tosh qazishma boʻshliqlari, nummulitesli ohaktalarda paydo boʻlganligi aytilgan. Tadqiqotda, Budapeşt togʻlaridagi gʻorlarning geografik joylashuvini koʻrsatadigan joy xaritasida, Matyas‑togʻidagi katta tosh qazishma boʻshliqlarining geografik joylashuvi koʻrinadi. (Ushbu boʻshliqlar xaritada, suvli kelib chiqishi boʻlgan gʻorlar qatoriga kiritilgan.) 1958‑yilda nashr etilgan “Budapeşt tabiat tasvirlari” kitobida, Matyas‑togʻining D tomoniga qaragan katta tosh qazishma devorida suvli kelib chiqishi boʻlgan boʻshliqlar mavjudligi aytilgan. 1961‑yilda Vitéz András va Pap Miklós tomonidan tahrirlangan “Budapeşt” kitobida, Matyas‑togʻining DK tomonida joylashgan tosh qazishmada sayyohlar boʻshliqlarni koʻrishi mumkinligi, bu boʻshliqlar Matyas‑togʻi‑gʻorga oʻxshash, lekin kichik oʻlchamli ekanligi haqida soʻz bor.

1963‑yilgi Karszt va Gʻor Tadqiqotlari Maʼlumotnomasida nashr etilgan hisobotda, BEAC Gʻor Tadqiqot Guruhining 1962‑yilda Matyas‑togʻining K‑tomoni tosh qazishmasini oʻrganishi aytilgan. Tosh qazishma tosh devorida bir necha teshik koʻrinadi, ulardan ikkitasi (hozirgi holatiga koʻra) gʻor deb atalishi mumkin. Ularning tadqiqoti hali hech kim tomonidan amalga oshirilmagan. Láng Gábor geolog u boʻshliqlarni xaritalashtirgan. Xos glob‑xonalar boʻshliqlarning suvli kelib chiqishini koʻrsatadi. Eng kattasining diametri taxminan 4 m. Barit‑gʻorni oʻrganishdan tashqari, yana ikki joyda ham tadqiqot istiqbolli deb hisoblanadi.

1964‑yilgi Karszt‑ va Barlankutatish Maʼlumotnomada Budapesht III‑tumanida joylashgan Mátyás‑togʻning Duna tomoniga qaragan tosh qazmasida, 1963‑yilda uzoqdan maʼlum boʻlgan gʻovak qoldiqlari topilgani aytilgan. Gʻovak tizimi gʻumboshli xonalar va gidrotermal yoriqlardan iborat. BEAC Tabiat sayohatchiligi boʻlimi Barlankutatish guruhi aʼzolari 1962‑yildan boshlab qazmaning baʼzi nuqtalarida izlanish ishlarini olib bormoqda. 1963‑yilda, taxminan 200 soat ishlash orqali bir necha joyda oldinga siljish mumkin boʻldi. Ular vaziyatni ijobiy deb hisoblashdi, lekin natijaga erishish uchun koʻp mehnat kerakligini aytishdi. 1964‑yilda qazmada izlanish ishlarini davom ettirishni rejalashtirishdi. Joyning toshshunoslik va mineralogik tahlilini, hududning aniq oʻlchovini, balandlik belgilashini va xaritalashini boshlashdi. Xarita tuzish ishlarini albatta bahorda yakunlashadi.

1966‑yilda nashr etilgan “Budai‑togʻlar yoʻl qoʻllanmasi” nomli kitobda Mátyás‑togʻning boshqa (DK‑i) tosh qazmasida (Mátyás‑togʻ barlag qazmasida emas) ham kichik barliq gʻovaklar borligi yozilgan. Bu tosh konida 9 ta gʻovak tanilgan. 1972‑yilgi Karszt va Barlangda 1972‑yil 24‑aprel kuni (Budapesht Politsiya bosh qoʻmitasining soʻrovi boʻyicha), yoʻqolganlarni topish maqsadida, Barlang Qutqaruv Xizmati aʼzolari Mátyás‑togʻning sharqiy tosh qazmasining gʻovaklarini tekshirishdi.