Nagysuty Cave

Nagysuty-gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Budai-togʻlar ichidagi bir gʻordir. Remete-togʻida joylashgan 17 gʻor orasida Nagysuty-gʻor eng uzunidir.

Tavsifi

Remeteszőlős tashqarisida, Remete-togʻ tepasida, 413 metr balandlik nuqtasidan gʻarbga, taxminan 400 metr masofada, 423 metr balandlik nuqtasidan uzoq boʻlmagan joyda, oʻrmon ichida, qatʼiy himoyalangan hududda, taxminan 420 metr dengiz sathidan balandlikda Nagysuty-gʻorning 1 m keng, 1 m baland, tabiiy, notekis shaklli va vertikal oʻq yoʻnalishidagi kirish joyi joylashgan. Bir hovuz suvli, taxminan 10 m diametrli va 6 m chuqur gʻumburchakning qulashidan hosil boʻlgan tushish orqali gʻor ochiladi. Nagysuty-gʻor kirishidan taxminan 70 m uzoqda, DNy-ga joylashgan Törpe-zsomboly kirish joyi mavjud.

Nagysuty-gʻor yuqori triass dakhsteinli ohaktarda paydo boʻlgan. Litoklazis boʻylab, kichik tektonik harakatlar natijasida, hovuz suvining eritishi tufayli boʻshliq tizimi shakllangan. Kirish yaqinida muzlash natijasida tosh parchalanish belgilarini koʻrish mumkin. Yaxshi rivojlangan tosh yoriqlar boʻylab, katta, 3–4 m diametrli gʻumburchaklar yaratilgan. Gʻumburchak qoldiqlari va zaif rivojlangan barmoqlik teshiklar gʻor devorlarida koʻrinadi. Qamlamasiz, oson oʻtiladigan gʻor ruxsatsiz ham, gʻorchiq asosiy jihozlari bilan koʻrish mumkin.

Gʻor adabiyotida Erdőföldi-gʻor (Kordos 1984), Máriaremetei [Öcsi]-gʻor (Kordos 1984), Nagysutty-gʻor (Egri, Borzsák 2004), Nagysutty-tushish (Palkovics 1984), Öcsi-gʻor (Kovács, Kovács 1976) va Rácskai-tosh qazish 2‑sonli gʻori (Kordos 1984) nomlari ham ishlatiladi. Öcsi-gʻor nomi Szabó László ning taxallusi tufayli olingan. Szabó László Budapesti Sport Egyesület Barlangkutató Csoportning rahbari boʻlgan va unga Öcsi taxallusi berilgan.

Tadqiqot tarixi

Budapesti Sport Egyesület Barlangkutató Csoport 1974‑yilda Remetehegyi‑toshqin joyida, 423 m balandlik nuqtasiga yaqin ochilgan tushishda ishni davom ettirishni rejalashtirgan. Guruh 1976‑yilda Máriaremetei‑toshqin joyidagi gʻorni oʻrganish va oʻrganishni davom ettirish tayyorlash ustida ishlagan. 764 soat, 14 marotaba va oʻrtacha 10 kishi bilan. Ularning birinchi vazifasi yangi kirish joyini ochish va gʻorni xavfsiz oʻrganish edi. Shuning uchun taxminan 24 m³ qoldiqni tushishdan yuzaga olib kelishdi, shuningdek taxminan 1×8 m² va 1×14 m² maydonni qazib olishdi. Qazish tayyorlash qazish ortiga toʻldirish va taxminan 15 m³ qoldiqni bir necha marta olib oʻtishni talab qildi. 1976‑yil 14‑noyabrda qazish yakunlandi. Guruh 1976‑yilda Öcsi-gʻor asosiy reja xaritasini va uzunlik‑kesim xaritasini tayyorladi. Xarita varaqasida, asosiy reja xarita foydalanish uchun sharq‑shimol yoʻnalishi belgilangan. Asosiy reja xaritasida gʻordagi uzunlik‑kesim joylashuvi koʻrish mumkin. Guruh aʼzolari neft kompas yordamida gʻorni oʻlchab, xarita chizmalarini yaratdilar.

1976‑yil MKBT Hisobotida gʻoya batafsil tasvirlangan. (Nashrda 1976‑yilda chizilgan gʻoya ikki xarita loyihasi eʼlon qilingan.) Gʻoyaning sharsharali boʻlimlarining oʻlchovi davom etmoqda. Gʻoya asosan gʻovakli kelib chiqishi boʻlib, lekin suvni yutuvchi sifatida ham ishlagan. Sharsharali boʻlimlar tomondan va shiftdan tushib qolgan tosh bloklari, shuningdek suvni yutuvchi sifatida ishlash davomida kirgan qoldiqlar bilan juda toʻldirilgan. Gʻoyaning baʼzi nuqtalarida yuzaga olib boruvchi, uzunligi 1–1,5 m boʻlgan boʻsh teshiklar mavjud. Bu teshiklarning tagida hamda devorlarda kichik suv toʻkilish joylari bor. Suv toʻkilish joylari odatda 1 m keng, 0,5 m chuqur va 30–40 sm balandlikda. Ular togʻ sutidan sementlangan, koʻzoynak oʻlchamdagi qoldiq bilan toʻldirilgan. Bu qoldiqlar ehtimol, avvalroq, aslida ancha balandroq boʻlgan qoldiq qatlamining choʻkishidan keyin suv toʻkilish joylarida qolgan boʻlib, qoldiq qatlamining asl balandligini koʻrsatadi.

Gʻovakli tushishning sharqiy qismida, qoldiq boʻlib qolgan sharsharali boʻlimning yon devori, ehtimol yuzaki suvdan kelib chiqqan tor teshik, yaʼni karra yoriq va atirgul tomchi toshlari bilan qoplangan, qiyalik devor joylashgan. Gʻarbiy qismi juda yirik singan, vertikal devor. Taxminan bir metr diametrli sharsharali boʻlimning qoldigʻi devorning yuqori chetiga bir metr masofada koʻrinadi. Turli rangli, notekis qalinlikdagi loy qatlamlari tushishning yon tomoniga moyil boʻlgan togʻ jinsida mavjud. Loy qatlamida 2–3 sm dan 10 sm gacha oʻlchamdagi, diametri 1 sm dan 2–2,5 sm gacha oʻzgaruvchi tomchi toshlar topilgan. Tomchi toshlarning sinish yuzasida vertikal tomchi toshlarga xos boʻlgan, halqa tuzilma aniq koʻrinadi.

Kirib kelgan birinchi boʻshliqning katta qismi togʻdan oq qor kabi oq. Devorning baʼzi joylarida tomir toshlari va tomir ipaklari bilan qoplangan. Boʻshliqning kirish devori bosh miqdordagi boʻshliq qoldiqlari va taxminan ikki metr uzunlikda hamda bir metr balandlikda boʻlgan tosh blokidan iborat. Qirqilish vaqtida qolgan boʻshliq qoldiqlari yoʻlini ehtimol shu tosh blok toʻsib qoʻygan. "Csigaház" keyingi zal. Shift va sharq devorida ipak toshidan tayyorlangan Mollusca, asosan qobiq toshlari boʻylab, nomini oldi. Qadimgi qoldiqlarning koʻpchiligi Trachynerita turidan va Neriferia turidan iborat. Qaror Szabó János, Magyar Természettudományi Múzeum Őslénytárának yordamchi xodimi tomonidan berilgan. Kupola janubiy‑gʻarb tomonida qobiq uyiga oʻxshash koʻtarilishi va taxminan 1 m diametrli shar shaklidagi tugashi ham bu zalning nomi boʻlishiga sabab boʻladi. Devorlarning rangi ochiq loy sariq. Shakllanishi boʻlmagan, keng, quruq boʻshliq.