Qumshyq Ata Mosque

Qumshyq ata masjidi — X-XII asrlarda qurilgan yer osti arxeologik yodgorlik. Turkiston shahridagi Koja Ahmet Yasaýi ksesesidan janub-sharqqa qarab 1 km-ga yaqin joyda, ochiq dalada joylashgan.

Respublikaviy ahamiyatga ega yodgorlik. Qaygan qishdan qurilgan arxitektura inshooti Markaziy Osiyo va Qozogʻistonning janubiy hududlariga xos. Koordinatalari: 43˚17.421΄, 068˚16.523΄. Dengiz sathidan balandligi 228 m.

Dini-ruhani yodgorliklar – mamlakatimiz tarixidagi, asrlar choʻqqasidan yetgan sirli koʻplab asarlar. Qozogʻistonning janubiy hududlarida qabrlar qurilishi H-XII asrlarda boshlangan. Ulardan biri, XII-XIX asrlarga tegishli, «Aziret Sultan» Milliy tarixiy-madaniy muzey-xazinasining nazorati ostidagi Auliye Qumshyq ata qabr. Xalq orasidagi afsonalar va hikoyalarga koʻra Auliye Qumshyq ata Yasaýi bobamiz tomonidan oʻzining ustozi sifatida yuqori baholangan. Yasaýi bobamiz ham Qumshyq ata singari qatʼiy asketik darajani tutib, yer osti qabrida qolgan hayotini Allohga ibodat qilish bilan oʻtkazgan.

Sopıların dini rasmiyotlar oʻtkazishiga moʻljallangan. Qumshıq Ata masjidi ikki xonali, uzuncha kelgan (10 m‑ga yaqin) eni tor koridorli, chiqishida eshigi bor gʻor qurilishi. Toʻrtburchak xom gʻishtlardan qurilgan. Tükpirdagi manzil hajmi 2×2 m‑ga yaqin, balandligi 1,6 m, tomi shattirli kumbez bilan qoplangan. Uning yonida diametri 2,5 m va balandligi 2 m‑dek dumaloq poʻshimli uy kumbez bilan yopilgan. Koridor iyrli kelgan, asosiy qurilish kuydirilgan gʻishtdan qurilgan, kumbez bilan qoplangan. Tomning oʻrtacha darajasidan quduq shaklidagi, diametri 1 m‑dek, koridorga yorugʻlik tushadigan teshik yaratilgan. Yer osti masjidga kiruvchi eshik singanligi sababli, zinapoyaning bosqichlari aniqlanmagan. Masjid va koridorning devori toʻrtburchak shakldagi kuydirilgan gʻishtdan oʻralgan. Xona devorlarida chiroq qoʻyish uchun kichik quvurlar mavjud. Qurilishning ichki tuzilishi siltanmagan. Yer osti masjidi X‑XII asrlarda yashagan auliye Qumshıq Ata ismi bilan bogʻliq aytiladi. Tadqiqotlar Qumshıq Ata masjidi 12‑asrdan boshlab xalq yigʻilib, dini vaʼzlar rasmiyoti oʻtkaziladigan joy boʻlganini tasdiqlaydi.

Arxeologik tadqiqotlar

Qumshıq ata yer osti qilyuveti Qoʻja Ahmet Yasauiy kəsənəsindən janub‑sharqqa qarab 1 chaqiriq masofada joylashgan. Balandligi 3,3 metr, uzunligi 15,4 metr, kumbezli xonasining diametri 3,1 metr. Bu gʻurupiy qurilishning boshida toʻgʻratoʻrtburchak teshik joylashgan. Teshik qilyuvetga kiruvchi eshik vazifasini bajaradi va irektilgan tor koridor bilan davom etadi. Koridor doira shaklidagi xonaga olib boradi va u qilyuvetning asosiy xonasi hisoblanadi. Ushbu asosiy doira shaklidagi xona toʻrtburchak oxirgi xona bilan yakunlanadi. Doira shaklidagi xonaning tomi kumbezli, toʻrtburchak xona «balxi» usuli bilan yopilgan. Xonalar devorlarida yoritgichlar uchun kichik quvurlar yaratilgan. Koridor iylanib arka usuli bilan yopilgan, asosiy xonalar kabi, kuydirilgan gʻishtdan qurilgan. Koridorning oʻrtasida yorugʻlik tushirish uchun quduq shaklidagi teshik joylashgan.

1972-73 yillarda Qazaq SSR tarix, arxeologiya, va etnografiya instituti va Qazaq SSR Madaniyat vazirligi birgalikda arxeologik ekspeditsiya tuzib tadqiqot olib borgan. 1985 yili taʼmirlash ishlari amalga oshirildi, 2013 yili qayta tiklandi, ichki tomoni konsservatsiya qilindi, ustki tomoni yopildi. 1994 yildagi «Qozogʻistonning tarixiy-madaniy yodgorliklar roʻyxati» Janubiy Qozogʻiston viloyati boʻyicha toʻplamiga №590.12 sanli raqami bilan kiritilib davlat nazoratiga olingan.

Aulïye Qumshyq ata dini-ruhani qurilmasi asosan sopyq oqimning dini odat-ǧuriplarini, aytib oʻtgan holda‑zikir salu, sopyq oqimning mahalliy usta, pir‑shayxdan ilm olish, oʻrganish, sopyq oqimga yangi qabul qilinayotgan murid‑shogirdlarni birinchi 40 kunlik sinovdan oʻtkazish uchun oʻnasha, yer ostida oʻqitib, oʻrgatadigan joy. Bu qurilish masjid emas, Ğar, Zikirxona xonalarini birlashtirib yer ostiga qurilgan qyluvetning (xaluat‑onashalanu) bir turi. Uni Zikir salu uchun ham (doʻngal xonasi), xabarlash uchun ham va onashalanu uchun ham (toʻrt burchakli Ğar xonasi) foydalanish mumkin. Albatta, besh vaqt namozni ado etish, Qurʼon bagʻishlash, shu yaqin mahalla aholisi uchun kundalik Jami masjid va Juma namozini oʻqiyotgan joy sifatida ham xizmat qiluvchi masjidni Aulïye Qumshyq ata qyluvetini qobib, uning ustiga qurilgan oddiy mahallalik masjidni ishlatgan (№1‑rasmga qarang). Planda hajmi 9×9 m, mihrabli, kupol bilan qoplangan xona Masjid ham, uning oldidagi dəliz xonasidan oʻng tomondagi 15,4×8 m alohida xonaga oʻtish mumkin. Bu xonaning yer ostida Aulïye Qumshyq ata qyluveti joylashgan, uning ichiga uzunligi 9,5 metrli yer osti dəlizining bosh qismidagi toʻrt burchakli lyuk (xona) orqali tushish mumkin. Dəlizning (koridorning) 4 metrida tavandan yorugʻlik tushib, havo kiruvchi doʻngal lyuk yaratilgan, u 1,5 m balandlikka koʻtarilib, yerdan 20 sm chiqib turgan, diametri 90 sm. Dəliz‑koridorning umumiy uzunligi 9,3 m, eni‑1 m, balandligi kirish joyida 1,8 m, oxirida 1,2 m. Ushbu joydagi doʻngal xonaning ichki diametri – 3,1 m, tashqi – 4,1 m, kupol boshlanadigan yelkaga qadar devor balandligi 1,5 m, kupolning oʻz balandligi ichki uchiga qadar 1,4 m, unga kupol qalinligini qoʻshganda xonaning yeridan boshlab balandligi – 3,3 metrga yetadi (№2 rasm).

Döñgelek bölmeden tört burıştı Ğar bölmesine ötuge boladı, onıñ qabırğa ölşemderi iş jağınan 1,6×1,7 m, kümbeziniñ iş jağınan biiktigi – 2,2 m, sırtınan 3 m. Ğar bölmesi Zikırhana (döñgelek) bölmeden birşama burın salınğan, kiretin esiginıñ eni – 45 sm, biiktigi – 1,5 m. Sırtqı ölşemi 2×2 m, 1,5 metrden kümbez bastaladı, kümbezı qazirgi deyi «şatır» türinde emes «balxi» äsırımen qalanyp, ilip barıp bitédi de kümbezdiñ uşıniñ üstine biiktigi 70 sm qılüp (zamok) qalğan (№2 surət).

Qurılıs salınıp bolǵan soñ üsti toprıqpen kömílip (qalındığı kümbezdiñ uşınan joğarı qaray 60 sm), tegi̇steli̇p, üstine uzınlığı 16,2 m, eni 8 metrlik bölme salınğan. Bul bölmeñ eki janyna uzın koridorlar men OŞ betine meçit pen däliz tüsken, qurılıstıñ jalpy uzınlığı 28 m, eni 15 m. Meçitniñ sırtında awlasi, taharatxanası, müstahabxanası jäne bulardıñ barlığın qorşağan dualı, qaqpası bolǵan, jalpy ölşemi 50×30 m (№1 surət).