Pilis-nyergi Sinkhole

Пилиш-ньерги-визньелёбарлаң (Pilis-nyergi-víznyelőbarlang) Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарында болды. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Пилиш тауында орналасқан. Туристік жолсілтегіштерде де кездеседі.

Сипаттамасы

Пилиш ершігіндегі туристік жолдар торабының маңында орналасқан. Кейбір туристік карталарда оның орны белгіленген. Ол кезеңдік су сіңіргіш ретінде жұмыс істейді. Негізгі барлаң жабдығымен ғана өтуге болатын барлаңды тек рұқсатпен қарауға болады. Қазіргі уақытта ол опырылғандықтан, оны аралауға болмайды.

Барлаң алғаш рет 1967 жылы Пилиш-ньерги-визньелёбарлаң деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ Pilisnyergi viznyelő (Берталан, 1976), Pilis-nyergi-viznyelő (Кордош, 1977), Pilis-nyergi-víznyelő (Кордош, 1984) және Pilisnyergi víznyelő (Хорват, Х. Келемен, Торма, 1979) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1961 жылғы «Карст пен барлаң зерттеу» журналындағы шолуда Кадич Оттокар барлаң зерттеу тобы 1961 жылы Пилиш ершігіндегі су сіңіргішті ашу жұмысын бастағаны айтылады. «Карст пен барлаң зерттеу ақпараттық бюллетенінің» 1962 жылғы қаңтар–ақпан санында 1961 жылы Класторм­лигет зерттеу лагерінде Кадич Оттокар атындағы карст пен барлаң зерттеу бөлімінің бір жұмыс тобы Пилиш ершігіндегі кезеңдік су сіңіргіште ашу жұмысын жүргізгені айтылады. Журналдың наурыз санынан бөлімнің бір жұмыс тобы 1961 жылы Пилиш ершігіндегі кезеңдік су сіңіргішті ашу жұмысымен айналысқаны белгілі болады. Мүшелер кезеңдік бұлақ арнасында қорғаныс, бөгет тоспасын салып, содан кейін сіңіргіштің үстіне үш аяқты құрылғыға шкив орнатты. Ашылған, тас сынықтары арасымен өтетін сіңіргіш тік, шамамен 6 м ұзын және шамамен 1 м диаметрлі. Осы жерден бүйір бағытта тағы 4 м ұзын, шамамен 20° еңісті жол да өтуге жарамды етілді, бірақ уақыт тапшылығынан жұмыс тоқтатылды. Мұржада тастардың қатты эрозияланғаны жақсы көрінеді. Әлсіз, сыртқа қарай бағытталған жел ағыны байқалды.

1964 жылы топ мүшелері барлаңды 20 м ұзындыққа дейін аша алды, олар жолдың соңында кішкентай зал тапты. 1967 жылы шыққан «Пилиш саяхатшы жолсілтегіші» бойынша, Пилиш шыңының солтүстік мүшесі, Надь-Соплак пен Фекете-хедь арасындағы Пилиш ершігінде су сіңіргіш бар, оны дорогтық барлаң зерттеушілер ашқан. 1964 жылдың жазында, 15 м тереңдікте зерттеушілер Пилиш-ньерги-визньелёбарлаңының алғашқы кіші заліне жетті, оның қабырғасын әдемі тамшытас қабығы мен кішкентай тамшытастар безендіреді. Ашу жұмысы кезінде пайда болған күшті ауа ағыны әрі қарай зерттеуге түрткі болды. 1974 жылы Кадич Оттокар барлаң зерттеу тобы Ювентус барлаң зерттеу тобымен бірлесіп жұмысты жалғастырды, олар барлаңның ұзындығын 4 м-ге ұлғайтты, сол кезде ол шамамен 24 м болды. 1974 жылы Фотон барлаң зерттеу тобы барлаңның фотоқұжаттамасын дайындады.

1974 жылы шыққан «Пилиш саяхатшы жолсілтегіші» кітабында, Пилиш тауы мен Вишегради тауы барлаңдарының тізімінде (19–20-беттер) Пилиш тауы мен Вишегради тауының барлаңдары арасында Пилиш-ньерги-визньелёбарлаңы да аталады. Пилиш тауы барлаңдарын сипаттайтын бөлімге сай, Надь-Соплак (Пилиш шыңының солтүстік мүшесі) пен Фекете-хедь арасында созылған Пилиш ершігінде су сіңіргіш бар. 1975 жылы Кадич Оттокар барлаң зерттеу тобының мүшелері онда сақтау және жол тазалау жұмысын жүргізді. 1976 жылы аяқталған «Венгрия барлаңдарының тізілімі» атты қолжазбада Пилиш тауында, Пилиш тау тізбегінде, Кестёлцте Пилишньерги-визньелё орналасқаны жазылған. Оның кіреберісі Надь-Соплак пен Фекете-хедь арасындағы Пилиш ершігінде. Кезеңдік су сіңіргіш 26 м ұзын және 15 м терең. Қолжазбаның барлаңға қатысты бөлігі бір әдеби еңбек негізінде жазылған. 1976 жылғы MKBT шақыру хатында жарияланған тізімде Кадич Оттокар барлаң зерттеу тобының Феньеш Элек барлаң зерттеу тобымен бірлесіп 1976 жылы Пилиш тауындағы Пилишньерги-визньелёні зерттеуге рұқсаты болғаны айтылады.

Кадич Оттокар барлаң зерттеу тобы мен Феньеш Элек барлаң зерттеу тобы 1976 жылы барлаңда 34 м тереңдікке дейін түсті. Сол кезде қуыс жүйесінде климаттық өлшеулер жүргізілді. 1976 жылғы MKBT есебінде жарияланған, Яношши Денеш жазған есепте 1976 жылы Пилиш тауындағы Пилишньерги-визньелёден жеке палеонтологиялық жәдігер табылғаны айтылады (Лендваи Акош). 1976 жылғы MKBT есебінде жарық көрген, Кордош Ласло жазған есепте Лендваи Акош 1976 жылдың 10 қазанында, Пилиш-ньерги-визньелёнің шамамен 13–15 м тереңдігінен, ықтимал жуылып түскен шөгіндіден Equus caballus (жылқы) сүйектерін жинағаны айтылады. Шамамен 40 м ұзын барлаң 1977 жылы өлшенді.

1977 жылғы MKBT есебінде жарияланған, Кордош Ласло жазған есепте Фаркаш Лайош (Дорог) су сіңіргіштің 13–15 м тереңдігіндегі жуылып түскен шөгіндіден жылқы тісін тапқаны, оны Лендваи Акош 1977 жылдың 16 мамырында Венгр мемлекеттік геология институтына тапсырғаны айтылады. 1979 жылы жарық көрген «Комаром уезінің археологиялық топографиясы» атты кітапта Бенедек Анико Пилиссентлелектегі Пилишньерги-визньелёнің (18/8 нөмірлі қазба орны, рим дәуірі, ықтимал ауыл немесе қоныс) жар қабырғасынан, 1962 жылы рим дәуіріне тән боялған қызыл құмыра сынығын, үлкен шыны бөтелкенің түбі бөлігін, кеш рим дәуіріне тән сұр, түйіршікті материалдан жасалған тегіс табақ сынықтарын және толқын сызығымен әшекейленген кірпіш сынығын жинағаны айтылады (Дорог көмір алабының өлкетану мұражайы 62.15.1–7. Өлкетану мұражайының жинағы 1965 жылдан бері Эстергомдағы Балашша Балинт мұражайында сақталады). Басылымда Пилиссентлелек картасы бар, онда Пилиш-ньерги-визньелёбарлаңының географиялық орналасуы көрінеді. Картада қазба орны 8 нөмірімен белгіленген.